Archives

ዘይምዕሩይ ቅዱሕ-መልእኽቲ ኤሪ-ተል 2/2

ዘይምዕሩይ ቅዱሕ-መልእኽቲ ኤሪ-ተል 2/2
ኣብ ዝሓለፈ እታው፡ ክልተ ዘይምዕሩያት ቅዱሕ-መልእኽቲታት ኤሪ-ተል ቀሪበን፡ ትንታነ እተን መልእኽቲታት ከኣ እንሆ፤
(ሀ) ናብ ኤሪ-ተል፡ ቍጽሪ 456 ድሕሪ ምድዋል፡ እዚ ዚስዕብ መልእኽቲ በኸፊል ይስማዕ፤

“ዘለኩም መጠን ሕሳብ፡ ዓሰርተ ኣርባዕተ ናቕፋን ዕስራ ሳንቲምን። ሕሳብኩም ዘብቅዓሉ፡ ዕለት ዓሰርተ ሰለስተ ወርሒ ሹድሽተ ክልተ ሽሕን ዓሰርተ ሸውዓተን። ..”

ኣብ’ቲ ቅዳሕ ዝስምዑ ቍጽሪታት ብኣሃዝ እንኪጽሓፉ ከም’ዚ ዚስዕብ ይኾኑ፤

“ዘለኩም መጠን ሕሳብ፡ 10 4 ናቕፋን 20 ሳንቲምን። ሕሳብኩም ዘብቅዓሉ፡ ዕለት 10 3 ወርሒ 6 2000ን 10 7ን። ..”

ኣብ’ዚ ዘሎ ዘይምዕሩይነት ኣብ ኣሃዛት እዩ። ብትግርኛ፡ ልዕሊ ዓሰርተ ዝኾኑ ኣሃዛት መስተጻምር የድልዮም። ትሕቲ ዕስራ ዝኾኑ ካብ ግእዝ ዝረዓመ መስተጻመር “ወ” የእትዉ፣ ልዕሊ ዕስራ ከኣ፡ መስተጻምር (ድሕረ-ጥብቆ) “-ን -ን” የእትዉ። ዝርዝር ዳእሳስ ጽሕፈት ኣሃዛት፡ ኣብ እታው 3 ለካቲት 2016 “ኣፈቓቕዳ (ቍጽሪ)” ኣሎ። እቲ ምዕሩይ መልእኽቲ ከም’ዚ ዚስዕብ ይኸውን፤

“ዘለኩም መጠን ሕሳብ፡ ዓሰርተ-ኣርባዕተ ናቕፋን ዕስራ ሳንቲምን። ሕሳብኩም ዘብቅዓሉ፡ ዕለት ዓሰርተ-ሰለስተ ወርሒ ሹድሽተ ክልተ-ሽሕ ዓሰርተ-ሸውዓተ። ..”

(ለ) ዝተደወለት ቍጽሪ-ስልኪ፡ ኣብ መዝገብ ሃልያ ግን እታ ተሌፎን ጻውዒት ዘይትቕብል እንተኾይና፡ እዚ ዚስዕብ መልእኽቲ ይስማዕ፤

ዝደወልክሙሉ ዓሚል ተሌፎኑ ኣጥፊኡዋ ኣሎ። ብኽብረትኩም ጽንሕ ኢልኩም ደውሉ።”

ዘይምዕሩይነት እዛ መልእኽቲ ንደዋልን ተቐባልን ዝተዋህቡ ዘይተመዓራራዪ ክንዲ-ስማት እዮም። ንደዋሊ ብኣኽብሮታዊ፡ ንጽልን ተባእት-ጾታን (ኣቱም) ይጠቕስ፣ ንተቐባሊ ከእ ብመሓዛዊ፡ ንጽልን ተባእት-ጾታን (ኣታ) ይጠቅስ።  ንኹሎም ተገልገልቲ ብ”ኣቱም” ወይ ከኣ ብ”ኣታ” ምጥቃስ ምዕሩይ ይኸውን። ንኣብነት፤

(1) “ዝደወልክሙሎም ዓሚል ተሌፎኖም ኣጥፊኦምዋ ኣለዉ። ብኽብረትኩም ጽንሕ ኢልኩም ደውሉ።”
(2) “ዝደወልካሉ ዓሚል ተሌፎኑ ኣጥፊኡዋ ኣሎ<። ብኽብረትካ ጽንሕ ኢልካ ደውል።”

ብዝበልጸ፡ ጾታ ዘይፈልይ፡ ንኹሎም ዓማዊል ብዝውክል መልእኽቲ እንተ ዝኸውን ምሓሸ ነይሩ። ንኣብነት፤

“ዝተደወልት ቍጽሪ-ተሌፎን ጻውዒት ኣይትቕበልን ኣላ። ቍሩብ ድሕሪ ምጽናሕ ኪፍተን ነማሕጽን።”

ኣርኣያ ካሳ

Advertisements

ዘይምዕሩይ ቅዱሕ-መልእኽቲ ኤሪ-ተል 1/2

ዘይምዕሩይ ቅዱሕ-መልእኽቲ ኤሪ-ተል

ኤሪ-ተል ኣብ ኤርትራ ኣገልግሎት ተለኮሙኒከሽን ዚህብ መንግስታዊ ትካል እዩ። ሓደ ካብ እቲ ንዓማዊሉ ዚሂቦ ኣገልግሎት፡ ቅዱሕ-መልእኽቲታት ምትሕልላፍ እዩ።  እቶም ቅዱሕ-መልእኽቲታት ዝተፈላለዩ ሓበሬታት ንዓማዊል ኤሪ-ተል ይህቡ። ኣቀራርባኦም ብዘገምታ፡ ብፍላይ ንኣሃዛት ኣብ መንጎ ሆህት እናተዋህበ እዮም ተደሚጾም። እዚ ከኣ ንንጻረ መልእኽቲ ከይኮነ ኣይተርፍን ዚብል ግምት ኣለኒ። እቶም ዝተቕድሑ ሓበሬታታት ግን ብመጽናዕቲ ዝቐረቡ ኣይመስለኒን።  ንኣብነት እዘን ዚስዕባ ክልተ መልእኽቲታት አቕርብ።

(ሀ) ናብ ኤሪ-ተል፡ ቍጽሪ 456 ድሕሪ ምድዋል፡ እዚ ዚስዕብ መልእኽቲ በኸፊል ይስማዕ፤

“ዘለኩም መጠን ሕሳብ፡ ዓሰርተ – ኣርባዕተ – ናቕፋን – ዕስራ – ሳንቲምን። ሕሳብኩም ዘብቅዓሉ፡ ዕለት ዓሰርተ – ሰለስተ – ወርሒ ሹድሽተ – ክልተ – ሽሕን – ዓሰርተ – ሸውዓተን። ..”

(ለ) ዝተደወለት ቍጽሪ-ስልኪ፡ ኣብ መዝገብ ሃልያ ግን እታ ተሌፎን ጻውዒት ዘይትቕብል እንተኾይና፡ እዚ ዚስዕብ መልእኽቲ ይስማዕ፤

“ዝደወልክሙሉ ዓሚል ተሌፎኑ ኣጥፊኡዋ ኣሎ። ብኽብረትኩም ጽንሕ ኢልኩም ደውሉ።”

ኣብ’ዘን ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሳ ክልተ ቅዳሓት ዚኽሰታ ዘይምዕሩይነት መልእኽቲታት ኣለዋ። ዘይምዕሩይነት ዘስተባህለ ኣሎዶ፧  በወገነይ ዝተዓዘብክዎ ዘይእሩምነትን ፍታሑን ኣብ ዝቕጽል እታው አቕርብ።

ኣርኣያ ካሳ

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 3/3

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 3/3
ኣርኣያ ካሳ 2018

፫ይ ክፋል

ኣብ ዝሓለፈ እታው፡ ፪ይ ክፋል – ካብ ዝተፈላለዩ መጽሓፍቲ ዝተቓረሙ መግልጺ “ናይ” ቀሪቡ። ሕጂ ከኣ ፫ይ ክፋል – ኣብነታት ትግባረ “ናይ”፡ ካብ መጽሓፍቲ እንሆ፤

(፫) ኣብነታት ካብ መጽሓፍቲ

(1) መገዲ ክርስትያን
(ሀ) “… ስም እቲ መጻሕፍቲ ድማ፤ ናይቲ ሓደ፣ ‘መራሕ ክርስትና፡’ ናይቲ ሓደ ኸኣ፤ ‘እቲ ገርሂ ሰብ ናብ ሰማይ ዝኸደላ ቐጣን መገዲ፡” እዩ።”
ኣብ’ዚ እቶም “ናይቲ ሓደ” “ናይቲ ሓደ ኸኣ”ን ንኽልተ መጻሕፍቲ ዜምልክቱ “ክንድስማዊ ሓረጋት እዮም”። ከም’ቲ ምዩን ኣጸሓሕፋ፡ “ናይቲ ሓደ መጽሓፍ …” ኣይተጻሕፈን።

(ለ) “ … ካብ እዛ ዓለም እዚኣ ናብ ናይ ዘለአለም ህይወት ዚመርሕ መገዲ … ።“ ኣብ’ዚ ዘሎ “ናይ” ሰውስውኣዊ ክፍሉ ፍሉጥ ኣይኮነን። “ናብ” መስተዋድድ እዩ። ዝመድና “እዛ ዓለም እዚኣ”ን “ህይወት ዘለአለምን” የዛምድ። (1) “ናይ” መስተዋድድ ኪኸውን ኣይክእልን እዩ። ከልተ መስተዋድዳት፡ ሓደ-ድሕሪ-ሓደ፡ ፍልሰት ሰዋስዉ እዩ። (2) ክንዲ-ስም “ህይወት” ከይክወን፡ “ህይወት” ባዕሉ ኣብኡ ኣሎ። ብዘይካ ምዝራግ ምሉእ-ሓሳብ፡ ካልእ ኣገልግሎት የብሉን። እቲ እሩም ኣጽሓሕፋኡ፡ “ናይ” ኣልጊስካ፡ ብኣገባብ ምምልካት ዋንነት ግእዝ፡ “ … ህይወት ዘልአለም…” ይኸውን።

(ሐ) “…ናይ ወርቂ አኽሊል እተኸለሉ ሽማግሌታት .. “… ገለ ናይ ንጹህ ሕሊና ተስፋኸ አተስፍያትካዶ፧” “… ኣብ ሐደ ናይ ቀደም መጽሐፍ… ።” እሩም ኣጽሓሕፋ እዞም ሓረጋት – (1) “አኽሊል ወርቂ” (2) “ተስፋ ንጹህ ሕሊናኸ” (3) “መጽሓፍ ቀድም” ይኸውን።

ኣብ’ቶም ብልማድ ብ“ሕጊ እንዳባ” ዝፍለጡ ጽሑፋት ዝረከቡ ትግባረ “ናይ”፡ መብዛሕቶም፡ ንዋንነት ዜመልክቱ እዮም።

(2) ሥርዓት ኣድግና ተገልባ
(ሀ) ኣብ ትሕቲ “ሕጊ ኣድግና ተገልባ” ዚብል ኣርእስቲ ዚርከቡ ንኡሳን-ኣርእስቲ፡ “ክፍሊታ” ብ “ናይ” ይጅምሩ፡ “ክፍሊ ፩። ናይ ሕጻን” “ክፍሊ ፪። ናይ ወለድን ውሉድን።”… ።
እብ’ዚ፡ እቶም “ናይ ሕጻን” “ናይ ወለድን ውሉድን”ን ንእቲ ኣቐዲም ዝተጠቕሰ “ሕጊ” የመልክቱ። ብምሉእ እንተ ተጻሒፎም፡ “ሕጊ ናይ ሕጻን”፡ “ሕጊ ናይ ውለድን ውሉድን” ይኾኑ። ከም’ቲ ምዩን ኣጽሓሕፋ – ናይ ሕጻን ሕጊ፣ ናይ ወለድን ውሉድን ሕጊ፡ ኣይተጻሕፉን።
(ለ) “ዘሰማምዖም ነገር ናይ ጥበብ መጀመርያ እግዚአብሔር ንምፍራህ እዩ።” – “ዘሰማምዖም ነገር” ንእቲ ደድሕሪ “ናይ” ዘሎ ሓረግ የምልክት።
(ሐ) “… ሱባጋድስ ናይ ሀገር ገዛኢ …”። እቲ “ናይ ሀገር ገዛኢ” ንሱባድስ ይውክል። ብ “ናይ ሀገር ገዛኢ ሱባድስ” ኣይተጻሕፈን።
(መ) “ዝሀበቶ ወላዲ ኣይናተይን ኢሉ ክአቢ …” – እቲ “ኣይናተይን” ንእቲ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ፡ “ዝሀበቶ ወላዲ” የመልክት።
(ሠ) “… ምልክት ናይ ሕፀ ዝአሰሩላ መዓልቲ …” – ኣብ’ዚ ብ“… ናይ ሕፀ ምልክት ዝአሰሩላ መዓልቲ …” ኣይተጻሕፈን።
(ረ) “ነዙ አብ ላዕሊ ተጻሒፉ ዘሎ ናይ ሕፀ ነገራት ክሣብ መዓልቲ መርዓ መንጐኛ እዩ ምስክሮም።” “ናይ ሕፀ ነገራት” ን“ነዙ አብ ላዕሊ ተጻሒፉ ዘሎ” ይውክል።
(ሰ) “ናይ ዝተከደነቶ ክዳን ግን ትሩፍ እዩ”። “ናይ ዝተከደነቶ ክዳን” ን“ካሕሳ” ይውክል።

(3) ሥርዓት አድከመ ምልጋእ
(ሀ) “… ሕግን ሥርዓትን ናይ አቦታትና …” ። ብ “ ናይ አቦታትና ሕግን ሥርዓትን ” ኣይተጻሕፈን።
(ለ) “… ነገሥታት … ናይ ነብሲ ዝአክል ይፈርዱ ነይሮም“። “ናይ ነብሲ ዝአክል ይፈርዱ” ን “ነገሥታት” የመልክት።
(ሐ) “ … ርስትን ጕልትን ናይ ሠራየ … ።” ብ “ናይ ሠራየ ርስትን ጕልትን” ኣይተጻሕፈን።
(መ) “ብሠለስተ ዝተረግጸ ዶብ ዘፍረሰ ናይ ሐደ ግራት ይኩን ናይ ክልተ ጐደቦ ይኩን ፰ እዩ ቅጽዓቱ”፣ “ብናይ ሣዕር በብዓዱ ቅዋም ይገበር”፣ “ንህቢ ዝረከበ ሹም ንህቢ ከይቈርደዶ ከሎ እንተርከብዎ ናይ ኵሎም እዩ።”፣ “እተን ዝሕልወን ከብቲ ናይ ብዙኃት እንተኮይነን…”፣ “…ናይታ እተፈላለዩላ ዘበን ጥራይ እያ እትወስድ።” እዘን ኣብነታት “ናይ”፡ ንኣቐድሙ ዝተጠቐሰ ነገር የመልክታ።

(4) መጽሓፍ ቅዱስ ትግርኛ (1953/1945ግ)
ኣብ “ወንጌል ዮሃንስ” ካብ ምዕራፍ ፩ ክሳዕ ምዕራፍ ፭ ዘለዋ ፍቕዲ “ናይ፡” ዓሰርተ ኣይበጽሓን። ኣብ’ዚ ታሕቲ ዚቐርቡ ኣብነታት፡ ንምውድዳር፡ ብግእዝ፡ ብእንግሊዝኛን ብኣምሓርኛን ዚተጻሕፉ እውን ርእየዮም እየ። ቋንቋ ንዘይምትሕንፋጽ ግን ኣብ’ዚ ኣይቀረቡን። ብሓፈሻኡ ግን እቲ ብግእዝ ዝተጻሕፈ ምስ እሩም ጽሕፈት ትግርኛ ዚቀራረብ ይመስል። እቶም ብትግርኛን ብኣምሓርኛን ዝተጻሕፉ ከኣ ምስ እንግሊዝኛ ቅርበት ዘለዎም ይመስሉ። ኣብ’ቲ ምሉእ ዓንቀጽ፡ “ግእዝ ዓንዲ-ሕቖ ትግርኛ እዩ” ብዚብል ርእይቶ፡ ግእዝን ትግርኛን ብሓባር ከቕርቦም እየ። ሕጂ ኣቓልቦይ ናብ “ናይ” ከመልስ። ኣብ እዞም ዘቕርቦም ጥቕሲታት፡ ብወገነይ እሩም ዚብሎ ርእይቶይ እወን ክሕውስ እየ።

(ሀ) ፪ይ ምዕራፍ። ፳፬፡ ፳፭ – የሱስ ግና፡ ኣብ ሰብ ዘሎ ባዕሉ ይፈልጥ ስለ ዝነበረ፡ ሓደ እኳ ብናይ ሰብ ኪምስክረሉ ኣየድልዮን፡ ንዅሎም ይፈልጦም ነበረ እሞ፡ ኣይእመኖምን።
ርእቶይ፤ “ምስክረነት ሓደ ሰብ እኳ ኣየድልዮን” ወይ “ሓደ ሰብ እኳ ኪምስክረሉ ኣየድልዮን”

(ለ) ፫ይ ምዕራፍ። ፲፪ – ናይ ምድሪ ነገር ነጊረኩም ካብ ዘይትአምኑስ፡ ናይ ሰማይ ነገር እንተ ነገርኩኹም ግዳ፡ ከምይ ጌርኩም ክትአምኑ፤
ርእቶይ፤ “ነገር ምድሪ ነጊረኩም ዘያመንኩምስ ነገር ሰማይ እንተ ነገርግኹም ግዳ ከመይ ጌርኩም ክትኣምኑ” ወይ “ኣብ ምድሪ ዘሎ ነጊረኩም ኣይአምንክሙኒን፡ ኣብ ሰማይ ዘሎ እንተ ነገርክኹም ብኸመይ ክትኣምኑኒ”

(ሐ) ፫ይ ምዕራፍ። ፲፭ – ብእኡ ዚአምን ናይ ዘለኣለም ህይወት ምእንቲ ኺረክብ እምበር፡ ከይጠፍእሲ፡ ከምቲ ሙሴ ኣብ …”
ርእቶይ፤ “ከም እቲ ኵሉ ብኣኡ ዚኣምን፡ ህይወት ዘለኣለም ኪረክብ እምበር ኣይክጠፍእን እዩ።”

(መ) ፫ይ ምዕራፍ። ፴፩ – እቲ ኻብ ላዕሊ ዚመጽእ ዘሎ፡ ንሱ ልዕሊ ኹሉ እዩ። ካብ ምድሪ ዝዀነ ምድራዊ እዩ፡ ናይ ምድሪ እውን ይዛረብ። እቲ ኻብ ሰማይ ዚመጽእ ዘሎ ግና፡ ንሱ ልዕሊ ኹሉ እዩ።
ርእቶይ፤ “ካብ ምድሪ ዝኾነ ምድራዊ እዩ፡ ነገር ምድሪ እውን ይዛረብ። …” ወይ “እቲ ካብ ምድሪ ዝኾነ ግን ምድራዊ እዩ። ብዛዕባ ምድሪ ከኣ ይዛረብ። ..”

(ሠ) ፬ይ ምዕራፍ። ፳፫፡ ፳፬ – አምላኽ መንፈስ እዩ፡ እቶም ዚስግዱሉ ድማ ብመንፈስን ብሓቅን ኪሰግዱሉ ይግብኦም። ኣቦ ኸምዚ ዝበሉ ሰገድቲ እዩ ዚደሊ እሞ፡ እቶም ናይ ሓቂ ሰገድቲ ነቦ ብመንፈስን ብሓቅን ዚሰገዱሉ ሰዓት ክትመጽእ እያ፡ ንሳ ኸአ ሕጂ እያ።
ርእቶይ፤ “እቶም ብሓቂ ዝሰግዱ” ወይ “እቶም ብሓቂ ሰገድቲ”

ድምደማ

“ናይ” ኣብ ዋንነት ዜመልክት ስም ወይ ክንዲ-ስም ዚሓቍፍ ሓረግ ይውዕል። ሰዋስውእዊ ክፍሉ ከኣ ክንዲ-ስም እዩ። እቲ ደድሕሪ “ናይ” ዝኣቱ ስም፡ ክንዲ-ስም ወይ ስማዊ-ሓረግ ዝውነን ነገር ኮይኑ፡ እቲ ወናኒ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ነገር እዩ። ኣብ ሕትቶ እውን፡ ብ“ናይ መን …፧” ብዚብል ዋንነት ሓደ ነገር ንምፍላጥ ንዚቐርብ ሕትቶ ዚወሃብ ምላሽ፡ “ናይ” ኢልካ ብምጅማር፡ ወናኒ ዝተሓተ ነገር ይሕበር።

እዚ ወደሓንኩም
ኣርኣያ
12 ሰነ 2018

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 2/3

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 2/3
ኣርኣያ ካሳ 2018
፪ይ ክፋል

ኣብ ዝሓለፈ እታው፡ ፩ይ ክፋል – መኣተዊን ሓፈሻዊ ትዕዝብቲ ትግባረ “ናይ” ቀሪቡ። ሕጂ ከአ፡ ፪ይ ክፋል – ካብ ዝተፈላለዩ መጽሓፍቲ ዝተቓረሙ መግልጺታት “ናይ” ይቐርቡ፣ እንሀዉ ድማ፤

(፪) መግሊጺ “ናይ” ብዝተፈላለዩ ጽሓፍቲ

ዝተዳህሰሱ ጽሑፋት ሰዋስው፡ ሓባራዊ መለጺን ኣብነትን “ናይ” ኣይህቡን። ሳዕቤን ውጹእ መምርሒ ዘይምህላዉ፡ እዚ ሓላፍ-ዘላፍ ትግባረ “ናይ” ኮይኑ ይርከብ። ካብ’ዚ ቀጺሉ፡ ብዛዕባ “ናይ”፡ ዝተፈላለዩ ጽሓፍቲ ዝሃብዎ ዝተፈላለዩ መግልጺታት ኪቐርቡ እዮም። ኣብ ውሽጢ ጥቕሲ ዘሎ ምድማቕ ናተይ ምዃኑ እሕብር።

(1) “ህንጻ ቛንቋ” (ልንድስትሮም፡ 1952ግ)፡ ልንድስትሮም፡ ን“ናይ” ከም ቃል እንከይጠቐሰ፡ ንረባሕታኡ፡ ዋንነት ከም ዜምልክት፡ ኣብ ትሕቲ “ክንዲ-ስም” የእትዎ። ትግባረኡ ከኣ “ኣብ ክንዲ ጥሪት ዝኣቱ” ይብሎ። ከም ኣብነት ከኣ ን“ናተይ፡ ናትካ ወይ ናትኪ፡ ናቱ ወይ ናታ፡ ናትና፡ ናትኩም ወይ ናትከን፡ ናታቶም ወይ ናታተን” ይዝርዝር።
ኣብ ትግባረ ምሉእ-ሓሳባት ግን ብውጹእ ኣይትግብርን። ንኣብነት፤ (ሀ) “ናይ ቛንቋ ህንጻ”፡ (ሁ) “እቲ ቅኑዕ ስርዓት ኣመሃህራ ናይዚ መጽሓፍ’ዚ …”፡ (ሂ) “ናይ እዞም ዝስዕቡ ሕቶታት ምላሽ ብምሉእ ሓሳብ ጽሐፍ”፡ (ሃ) “ኣስማት ናይዞም መሳርያታት ቛንቋ ኽንመሀር ኢና”፡ (ሄ) “እቶም ‘ቀንዲ’ … ናይ ሰብ..” ። (ህ) “ሓደ ንእሽቶ ክፍሊ ናይ ግራት ክሓርስ ይኸይድ።”
ኣብ ተርታ ሁ፡ ሃ፡ ሄን ህን ከምኡ’ውን ኣብ ኣርእስቲ መጽሓፍ ዘለዉ ቅኑዓት እዮም። ኣብ ተርታ-ሀ ዘሎ ከም’ቲ ኣርእስቲ መጽሓፍ፡ ኣብ ተርታ-ሂ ዘሎ ከኣ፡ “ምላሽ ናይ እዞም ዚስዕቡ ሕቶታት ብምሉ ሓሳብ ጽሓፍ” ጺሕፍካ ቅኑዓት ይኾኑ።

(2) “ሰውስው ትግርኛ፡ ፩ይ መጽሓፍ” (ኣ.ማ.ሓ.፡ 1951ግ)፡ ኣ.ማ.ሓ.፡ ን“ናይ” ከም መስሓቢ መሳርዕ [መስተዋድድ] ይሰርዖ። ኣብ መግለጺኡ፡ “’ናይ’፡ ዚብል መስሓቢ መሳርዕ፡ ናብ ኣንቀጽ [ግሲ] ዘይኮነስ፡ ናብ ሓደ ስም ዜጸግዕ ይመስል፤ ብሓቂ እውን ንሱ ዚኣተዎ ቃል፡ ናይ ሓደ ስም ተቐጻሊ ኢዩ፤ ግና ብዘበለ ኣቢሉ፡ ንሱውን (እቱ ቃል) ናብ ኣንቀጽ ኢዩ ዚጽጋዕ። ንኣብነት፤ እዙይ ናይ ጴጥሮስ መጽሓፍ ኢዩ። እቱ፡ ‘ናይ ጴጥሮስ’፡ ሽሕ እኳ ናይ ‘መጽሓፍ’ ተቐጻሊ እንተኾነ፡ ናብ ኢዩ ዚብል ኣንቀጽ ይጽጋዕ።” ይብል (ገጽ 14)።
ኣብ ትሕቲ ንኡስ-ርእስ “ዝተናበበ ኣስማት”፣ “ክልተ ኣስማት ደድሕሪ ሓድሓድ ተኸታቲሉ ዳርጋ ከም ሓደ ቃል ገቢርካ ዚንበብ ኣሎ፤ ‘ተናቢቡ ዝተናበብ’ ይብሃል። ንኣ. መጽሓፍ-ትግርኛ፡ ቤት-ትምህርቲ ወዲ-ዳዊት፡ ኣስፍሖ-ሓሳብ።” ይብል። ቀጺሉ፡ “ከም ኣናብባኡ፡ ናይ ቅጽል ምስ ስም ኣደራርባ፡ ይመስል፤ ግና ክልቲኡ ስም ኢዩ። – ነቱ ካልኣይ ‘ናይ’ ኣቐዲምካ ብቕድሚት እንተገበርካዮ፡ ምስጢሩን ስራሑን ኣጸቢቑ ይገልጽ። ኵልሳዕ እቱ ካልኣይ ስም ‘ናይ’ ዝሓብአ ኢዩ።” ይብል (ገጽ 24)።
ኣ.ማ.ሓ.፡ ንእቲ “ዳርጋ ከም ሓደ ቃል ገቢርካ ዚንበብ” ኢሉ ዘቕረቦም ኣብነታት ብምዝርጋሕ፡ “ናይ ትግርኛ መጽሓፍ፡ ናይ ዳዊት ወዲ፡ ናይ ሓሳብ ኣስፍሖ፡ “ ብምባል የቕርብ።
[ኣ.ማ.ሓ – ንመስተዋድድ – መስሓቢ መሳርዕ ፡ ንግሲ ከኣ ኣንቀጽ ይብሎ]

(3) “ከምቲ ቀደም ዝተምሃርናዮ ኣይኮነን” (ጂ.ኤም.ኤስ፡ 1988)፡ ጂ.ኤም.ኤስ ፡ “’ናይ’ ዝብል ቃል ብመሰረቱ መስተጻምራዊ ባህሪ የብሉን። ትኽክለኛ ሰዋስዋዊ ባህሩ ጠያቓይን ተስሓባይን ተውላጠስም ዝዀነ፣ ረባሕታዊ መስርዕ ዘለዎ ኢዩ። እዚ ማለት፦ ናይ-ናተይ-ናትካ-ናትኪ-ናቱ-ናታ-ናትና-ንትኩም-ናትክን-ናቶም-ናተን።” ይብል (ገጽ 30)።

(4) “ሰዋስው ትግርኛ ብሰፊሑ” (ኣማኑኤል ሳህለ፡ 1998)፡ ኣማኑኤል፡ ን“ናይ” ከም ስነ-ቓል ከይገለጸ፡ ብረባሕታ የቕርብ። ኣብ’ቲ ዝቐረበ ረባሕታ፡ “ናት” ከም ሱር-ቃል ኮይኑ ኣእትይዎ ኣሎ። ኣማኑኤል፡ ኣብ ትሕቲ ኣርእስቲ “ክንድስም”፡ ንኡስ-ኣርእስቲ “ግላዊ ክንድስም”፡ “ግላዊ ክንድስም ዋንነት እውን የመልክት ኢዩ።” ይብል (ገጽ 11)። መግለጺኡ ንምርጓድ፡ ኣብ ሰለስተ ዓምዲታት፡ ብ“ኣካላዊ” ረባሕታ፡ ኣብነታት ይህብ፡ “ 1ይ ኣካል ናተይ፡ ናትና፣ 2ይ ኣካል ናትካ፡ ናትኪ፡ … 3ይ ኣካል ናቱ፡ ናታ፡ … “ (ገጽ 11)። ከምኡ’ውን፡ ኣብ ትሕቲ ኣርእስቲ “ክንድስም”፡ ንኡስ-ኣርእስቲ “ዋንነት ክ.ስም”፡ “ናተይ፡ ናትካ፡ ናቱ … “ ዚብል ረባሕታ ይዝርዝር (ገጽ 19)። ኣማኑኤል፡ ን“ናይ” ከም ኣብነት መስተዋድድ እውን የቕርቦ እዩ፣ ኣብ ኩሉ ጽሑፋቱ ግን ከኣ ከም መስተዋድድ እምበር ከም ክንድስም ኣይትግብርን። ንኣብነት፡ “ናይ ሰሎሞን ማኪና ሰሪቖምዋ” የቕርብ (ገጽ 68)። ኣብ’ዚ፡ ኣማኑኤል ን“መስተዋድድ”፡ “ኣብ መንጎ ስምን ክስንድስምን፡ ኣብ ምሉእሓሳባት ዝርከቡ ካልኦት ቃላትን፡ ዝምድና ዚገልጽ ወይ ከኣ ዘዛምድ ክፍሊ ሰዋስው ኢዩ።” ይብል (68)። እቲ ዝሃቦ ኣብነትን መንግሊጺን ግን ኣይሰማምዑን።

(5) “መባእታ ሰዋስውን ስነ-ጽሑፍን” (ተኪአ ተስፋይ፡ 2014)፡ ተኪአ፡ ኣብ ትሕቲ “ናይ ዋንነት ተውላጠስም” ዚብል ንኡስ-ኣርእስቲ፡ “’ናይ’ ዚብል መስተዋድድ ብድሕሪት ተለቂቡ ዋንነት የመልክት” ይብል (ገጽ 13)። እቲ ዘቕረቦ ቀመር፡ “ናይ + ተለቃቢ ተውላጠስም = ናይ [ዋንነት] ተወላጠ ስም” ኮይኑ እቶም ዝቐረቡ ኣብነታት ልክዕ ከም እቲ ኣማኑኤል ሳህለ ዝሃቦም እዮም። ተኪአ፡ “ናት” ልማዳዊ እዪ፡ “*ብመጐት፡ እቲ ረባሕታ፡ ናየይ፡ ናይካ፡ ናይኩም፡ … ናያቶም፡ ናያተን ኪኸውን ምተገብአ። ብልምዲ ግዳ፡ እቲ ናይ ‘የ’ ቤት ብናይ ‘ተ’ ቤት ተተኪኡ እዩ ዚዝውተር ዘሎ።” ይብል (ገጽ 14)።
ተኪአ፡ ንመስተዋድድ፡ ኣብ ትሕቲ “መስተዋድድ” ዚብል ኣርእስቲ፡ “መስተዋድድ”፡ ምስ ስም፡ ተውላጠስም ወይ ቅጽል እናተዘውተረ ሓርግ ብምቛም ቦታ፡ ግዜ ወይ ካልእ ተዛምዶ ዚገልጽ [ምድማቕ ናተይ] ክፍሊ ንግግር እዩ” ብምባል ይገልጾ (ገጽ 89)፡ ኣብ’ቲ ዝርዝር ግን “ናይ”፡ ሓንቲ ካብ እተን ኣብነታት ኣይጠቕሳን። “ወዘተ.” ዚብል ምሕጻረ-ቃል ስለ ዘሎ፡ “ናይ” ኣብኡ ከም እትውቲ ክትቍጽር ትኽል እኳ እንተኾነት፡ ኣብ’ቲ መጽሓፍ ሒዛቶ ዘላ ቦታ ኣብ ግምት ኣእቲኻስ ክትንጸር ነይርዋ። ንመግለጺኡ ዜርጕድ ኣብነታት እውን ኣየቕረበን።

(6) መዝገበ-ቓላት ትግርኛ (ተክአ ተስፋይ፡ 1999)፡“ናት (ናይ) ቅ.ጥ.፣ ምስ ካልኦት ተውላጠ-ስማዊ ጥብቆ ብምጽንባር ዋንነታዊ ዜቅውም” ተባሂሉ ተገሊጹ ኣሎ። ኣብ’ዚ መግልጺ፡ ኣቀራርባ “ናት”ን “ናይ”ን ከም ተወራረስቲ እዮም ዘለዉ። እንተኾነ እቶም ዝቐረቡ ረባሕታ፡ ረባሕታ “ናት” እመበር ረባሕታ “ናይ” ኣይኮኑን።

ዚቕጽል እታው፡ ፫ይ ክፋል – ኣብነታት ትግባረ “ናይ’ ካብ መጽሓፍቲ ይኸውን።

ኣርኣያ
11 ሰነ 2018

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 1/3

“ናይ”፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ 1/3
ኣርኣያ ካሳ 2018

ቅድሚ ሕጂ፡ ኣብ ማሕበራዊ-መራኸቢታት፡ ብቓልዕን ብስቱርን፡ ንዝርኣኽዎም ምዩናት ትግባረ “ናይ”፡ እረማ ጽሒፈ እየ። እታ ዝነውሐት እረማ ኣብ ጕጅለ “ዛራ ገጠምቲ” ቀሪባ። ብተወሳኺ፡ ኣብ እቶም ዝወቀጥክዎም ጽሑፋት፡ መጐቱን ዘካየድክዎ ምርምርን ከቕርብ ምዃነይ ቃል ኣትየ ነይረ። እንሆ ውጽኢት እቲ ዳህሳስ ብኸፊል አቕርብ። እቲ ዘተ ንኽብርኽ፡ ብእቶም ኣብ’ዚ ዚቐርቡ ርኽበታትን ኣብነታትን ዘይዓገበ ወይ ፍሉይ ርእይቶ ዘለዎ ሰብ፡ ካብ ብ“ይምስለኒ”፡ ብእምነተን ብካልእ ባዕላዊ-ስምዒታትን ዜቕርብ፡ ብርድኢቱ ኣእማኒ ሰዋስውኣዊ መጐቱ የቕርብ።

ኣብ’ዚ ዝቐርብ፡ ጽማቕ ካብ “’ናይ’፡ ኣይክንዲ-ስም፡ ኣይመስተዋድድ፡ ብሃውሪ እተዅድድ” ኮይኑ፡ ድሕረ-ባይታ፡ መጐትን ምሉእ ውከሳ-ጽሑፍን ኣብ ካልእ እዋን ኪቐርብ እዩ።

ስነ-ጽሑፍ ንኽምዕብል ምምላኽ እሩም ሰዋስው ቅድመ-ኵነት እዩ ዚብል ሓሳብ ኣሎኒ። ዝርርብን ጽሑፍን ዝተፈላለዩ እዮም። ካብ’ዚ ብምብጋስ፡ ዝርርብ ዝመንቀሊኦም፡ ብልማድ ዚጽሓፉ ግን ምዕሩያት ወይ ንጹራት ዘይኮኑ ዛዕባታት ብምልዓል አነጽር፡ ቅኑዕ ዚበልክዎ እትግብር፡ ንመጻኢ ምርምር መገገሲን ድሕረ ባይታ ንክኽወን እስንድ እየ። ።

ቅድሚ-ሕጂ ካብ ዘቕረብክዎም ንምጥቃስ፤ ፊደላት ካብ ብእንዳ፡ በመጸውዒ ስሞም ኪጥቀሱ፣ ጽለዋ ኣድማምምጻ ፊዳላት ኣብ ምምስራሕ ቃላት፣ ምንጻር ብዓል/በዓል፡ ኣንበበ/ነበበ፡ ኮነ/ኰነ፡ አለ/ሎ* (ኣለኒ/ኣሎኒ) ኣብ ትሕቲ ሰለሰተ ግሲታት፣ መምርሒ ብካፍ/ቆፍ ዚጅምሩ ቃላት፣ መምርሒ ስርዓተ-ነጥቢ፣ ምንጻር ትግባረ ቅድመ ጥብቆታት “ዝ/ክ”፡ ረባሕታ ስማት/ግሲታት ይርከብዎም። ዘይተዘርግሑ ዳህሳሳት እውን ኣሎዉኒ፡ ሓደ ካብኦም እዚ ኣብ ታሕቲ ዝቐርብ ምንጻር ትግባረ “ናይ” እዩ።

እዚ ጽማቕ ዳህሳስ “ናይ”፡ ኣብ ሰለስተ እታዋት ብምኽፋል ይቐርብ። ፩ይ ክፋል – መእተዊን ሓፈሻዊ ትዕዝብቲን ትግባረ “ናይ”፣ ፪ይ ክፋል – ካብ ዝተፈላለዩ መጽሓፍቲ ዝተቓረሙ መግልጺ “ናይ”፣ ፫ይ ክፋል – ካብ መጽሓፍቲ ዝተቓረሙ ኣብነታት ትግባረ “ናይ’ እዮም። ፩ይ ክፋል እንሆ፤

፩ይ ክፋል – መእተዊ

“ናይ”፡ ውጹእ ሰዋስውኣዊ ክፍሊ እንከይሓዘ፡ ኣብ ዝኾነ ጠብሎቕሎቕ ዚብል ቃል ኮይኑ ረኺበዮ። ከም ‘መመቀርን’ ‘መናውሒ’ መሉእ-ሓሳብ፡ ኣብ ዘድልይን ዘየድልይን ብምእታው፡ ካብ’ቲ ቅኑዕ ኣተልግሎቱ ተመዛቢሉ፡ ልሙድ ኮይኑ ኣሎ። ኣዝዩ እንከይ ሳዕረረ፡ ኣብ መስርዕ “ነበረያ-ነበረ” እንከይ ኣተወ ኣቓልቦ ኪበረሉ እዚ ጽሑፍ አቕርብ ኣለኹ። ኣብ’ዚ ጽሑፍ፡ ጽማቕ ብዛዕባ “ናይ” ዝገበርክዎ ዳህሳስን ዝበጻሕክዎ ድምዳመን፡ ከምኡ’ውን ውጹእ መግለጺን መምርሒን ከቕርብ እየ።

“ናይ”፡ ብሓፈሻኡ ኣብ ዋንነት ዜመልክት ስም ወይ ክንዲ-ስም ዚሓቍፍ ሓረግ ይርከብ። ኣብ ሕትቶ ከኣ፡ ዋንነት ንኸነጽር ይኣትው። እቲ ሓረግ ብ“ናይ + ስም (ስማዊ-ሓረግ)” ይቐውም። እቲ ደድሕሪ “ናይ” ዝኣቱ ስም፡ ክንዲ-ስም ወይ ስማዊ-ሓረግ ዝውነን ነገር ኮይኑ፡ እቲ ወናኒ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ነገር እዩ። ኣብ ሕትቶ እውን፡ ብ“ናይ መን …፧” ብዚብል ዋንነት ሓደ ነገር ንምፍላጥ ንዚቐርብ ሕትቶ ዚወሃብ ምላሽ፡ “ናይ” ኢልካ ብምጅማር፡ ወናኒ ዝተሓተ ነገር ይሕበር።

“ናይ”፡ ብዝኾነ ኣገባባ፡ ካብ ምምልካት ዋንነት ዜምልክት ሓረግ ሓሊፉ ካልእ ምዓላ ኪህልዎ ኣይግባእን። “ናይ” ዋንነት ኬመልክት እንክሎ፡ ኣቲ ዝውነን ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ነገር ኪኸውን ኣለዎ።

እዚ ሕጂ ገኒኑ ኣብ ተግባር ዘሎ ግን ዝኾነ ሰዋስውኣዊ መግልጺ የብሉን። ኣብ ገሊኡ፡ “ናይ” ቀቅድሚ ክልተ ስማት ዚኣትው ኮይኑ እቶም ክልተ ስማት፡ እቲ ቀዳማይ “ወናኒ”፡ እቲ ካልኣይ ከኣ ተወናኒ እዮም። እዚ “ናይ”፡ ብክልተ ስማት ስለ ዘይተማእከለ መስተዋድድ ኪኸውን ኣይክእልን እዩ። ክንዲ-ስም የምልክት ከይብሃል፡ እቲ ክንዲ-ስም ኣብኡ ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ ገሊኡ ብዘይ ፍሉጥ ተግባር ኣትዩ፡ እንተ ኣልገሰ ትርጕም ዘይቅር ኮይኑ ይርከብ። ኣብ ገሊኡ ቦታ መስትዋድድ ዝሓዘ ይመስል ግን ተግባር መስተዋድድ ኣይፍጽምን።

(፩) ሓፈሻዊ ትዕዝብቲ ትግባረ “ናይ”

(ሀ) ትግባረ “ናይ”፡ ኣብ ቅድሚ 1960 ዝተጻሕፉ መጽሓፍቲ፡ ኣዚዩ ስሑው ነይሩ። ጭብጢ ንምርካብ፡ ብመጕልሒ-መነጸር ኬርካ ሃሰስ ምባል ይሓትት። ድሕሪ 1990 ዝተጻሕፉ ግን፡ ብዘይጸገም፡ ኣብ ዝኾነት ሕጡበ-ጽሑፍ እንከይተረፈ ይርከብ።
(ለ) እቶም ግእዝ ምርኵስ ዘይገበሩ ዚመስሉ ጽሑፋት፡ ብጻዕቂ “ናይ” ይትግብሩ። እቲ ትግባረ “ናይ” ውጹእ ኣይኮነን፣ ዋንነት ዜመልክትን ዘየመልክትን እዩ። ድሕሪ 1930 ዝተጻሕፈ መጽሓፍ ቅዱስ ትግርኛ ኣብ’ዚ ይስራዕ።
(ሐ) እቶም ግእዝ ምርኵስ ዚገብሩ ዚመስሉ ጽሑፋት፡ መብዛሕቱ ትግባረ “ናይ”፡ ዋንነት ዜመልክቱ እዮም። መብዛሕቶም እቶም ብ“ሕጊ እንዳባ” ዚፍለጡ ጽሑፋት ኣብ’ዚ ይስርዑ።
(መ) እዚ ሕጅ ዝትግበር ዘሎ “ናይ”፡ ውጹእ ሰዋስኣዊ መግልጺ የብሉን። ካብ ግዜ-ናብ-ግዜ እናወሰኸ ዚኸይድ ጽዑቕ ትግባረኡ ንምዕዛብ፡ ካብ 1934 ክሳዕ 2014፡ (እሩምነቶም ኣብ ግምት ከየእተኹ) ዝቘጸርክዎም ብዝሒ “ናይ” ንኣብነት አቕርብ፤

(1) ኣብ “መገዲ ክርስትያን” (ፐርቲስ፡ 1934/1926ግ)፡ ኣብ ሸውዓት (7) ገጻት፡ ሓሙሽተ (5) “ናይ” ተረኺበን።
(2) ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ (1953/1945ግ)፡ “ወንጌል ዮሃንስ”፡ ኣብ እተን ቀዳሞት ሓሙሽተ (5) ምዕራፋት፡ ትሽዓተ (9) “ናይ” ተረኺበን።
(3) ኣብ “ሥርዓት አድከመ ምልጋእ” (1936ግ)፡ ኣብ “መቕድም”፡ ኣብ ሸውዓተ (7) ሕጡበ-ጽሑፋት፡ ክልተ (2) “ናይ” ተረኺበን።
(4) ኣብ “ሥርዓት አድግና ተገልባ” (1938ግ)፡ ኣብ ሰለስተ (3) ገጻት “መቅድም”፡ ሰለስተ (3) “ናይ” ተረኺበን።
(5) ኣብ “ሰውስው ትግርኛ፡ ፩ይ መጽሓፍ” (ኣ.ማ.ሓ.፡1951ግ)፡ ኣብ “መቕድም”፡ ኣብ ሽዱሽተ (6) ሕጡበ-ጽሑፋት፡ ትሽዓተ (9) “ናይ’ ተረኺበን።
(6) ኣብ “ሰዋስው ትግርኛ ብሰፊሑ” (ኣማኑኤል ሳህለ፡ 1998)፡ ኣብ “መቕድም”፡ ኣብ ኣርባዕተ (4) ሕጡበ-ጽሑፋት፡ ሾሞንተ (8) “ናይ” ተረኺበን።
(7) ኣብ “መባእታ ሰዋስውን ስነ-ጽሑፍን” (ተኪአ ተስፋይ፡ 2014)፡ ኣብ “መቕድም”፡ ኣብ ኣርባዕተ (4) ሕጡበ-ጽሑፋት፡ ዓሰርተው-ሓሙሽተ (15) “ናይ” ተረኺበን ።

ዚቕጽል ፪ይ ክፋል፡ መግለጺ “ናይ” ብዝተፍላለዩ ጽሓፍቲ ይቐርብ።

ኣርኣያ
10 ሰነ 2018

“ኰነ” ከም ቅኑዕ ምጽሓፍ ንዝቐርብ መጐትን መልሱን

“ኰነ” ከም ቅኑዕ ምጽሓፍ ንዝቐርብ መጐትን መልሱን
ቅድሚ ሕጂ (20 ለካቲት 2017) “ኰነ” ዶስ “ኮነ” ኣይናይ ቅኑዕ ምኾነ፧ ብዚብል ኣርእስቲ “ኮነ” እሩም ምዃኑ ሓጺር መግለጺ ሂበ ነይረ። ኣብ እዛ ኣታው እውን፡ ን“ኰነ” ቅኑዕ ምዃኑ ንዝምጕት ዜፍርስ ቍንጻል ጽሕፍቲ ከቕርብ እየ። ምሉእ ዳህሳስ፡ መጐትን ጭብጢን፡ ኣብ’ቲ ምሉእ ዓንቀጽ ይቐርብ።

ኣብ ርእሲ ትሕዝቶ መልእኽቲ ዝላበዎ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝቐረቡ መጐታትን ርእይቶን እናሻዕ ብምልዓል ኣብ ሓሸውየ ኣይንእተው፡ ፍሉይ ርእይቶ እንተዘይኮይኑ። ዝኾነ ጽሓፊ ብርድኢቱ፡ ካብ ክልተኡ፡ ኣብ ሓዲኡ ረጊጹ ብውጹእ ጽሕፈቱ የከናውን። ስነ-ጽሑፍ ዚምዕብል ብእሩምን ምዕሩይን ሰዋስው ስነ-ጽሑፍ ብምቕራብ እምበር፡ ማህደረ-ቓላት ብምኽዕባትን ብንያትን ኣይኮንን። ናብ ቀንዲ ትሕዝቶይ ክምለስ።

“ኰነ” ቅኑዕ ምዃኑ ዝቐረበ መጐትን ንእቲ ዚቐረበ ወይ ኪቐርብ ዚኽእል መጐት ዜፍርስን ርእይቶይ ቀጺሉ ይቐርብ።

“ኰነ” ቅኑዕ ከም ዝኾነ ካብ ዝምጕቱ፡ ብትኳቦ ኣረስዕ ካብ ዝተጻሕፈ፤

ትኳቦ ኣረስዕ፡ (መልእኽቲ ሰላም፡ ነሓሰ ፩፱፻፸፯ ዓ/ም 1985 ዓ/ም)፡ “ … ኮ-ኰ፣ ቀ-ቈ፣ ገ-ጐ፣ እዘን ፊደላት እዚኤን ደሃየን ዚቀራረብ ስለ ዝዀነ ኣብ ጽሑፍ ተደባሊቐን ንረኽበን ኢና። ንኣብነት ሓንሳእ ኮነ ንጽሕፍ፣ እንሓንሳእ ከኣ ኰነ። … ኣየናይ ደኣ እዩ እቲ እሩም፧ … ፥” ዚብል ሓተታን ሕትቶን ኣልዒሉ፡ ንሕትቶኡ ብኸምዚ ዚስዕብ ይምልስ፤

“ኮነ፣ እቲ እሩም ኣጸሓሕፋ ኰነ እዩ። ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እውን ከምኡ እዩ ዘሎ [5] ። ኰነ ካብ ከወነ ዝመጸት እያ [1] ደሃይ ኰ ድማ ብከን ወን ዝቘመት እያ [2]። እቲ ግሳዊ ስም (Verbal Noun) ናይ ኰነ ምዃን እዩ [3]። ከምኡ ካብ ኰነ እምበኣር ብዓዲ ኰ ክትጸሓፍ ይግባእ። እቲ ግቡእ ኮነ እዩ እንተ ደኣ ኢልና ግና እቲ ካብ ኮነ ዝወጸ ግሳዊ ስም ምኻን ምተባህለ ነይሩ [4]። እዚ ኸኣ ኣበሃህላና ኣይኰነን። …” (ምድማቕን እታው ጋራዲ-ሓጹርን ናተይ እዮም።)

ካብ እቲ ብ“ትኳቦ ኣረስዕ” ኣብ ላዕሊ ዝቐረበ መጐት፡ ብእተን ሓሙሽተ፡ ኣብ ውሽጢ ጋራዲ-ሓጹር ዘለዋ ቍጽሪታት፡ ከምኡ’ውን ብ ቀይሕ ተመልኪተን ዘለዋ ክፋላት ብምብጋስ፡ እቲ ዝተዋህበ መብርሂ ቅቡል ከም ዘይኮነ ትንታነኡ ከቕርብ እየ።

(1) “ኰነ ካብ ከወነ ዝመጸት እያ”፤ ሱር-ግሲ “ከወነ” ምዃኑ ሓባራዊ ስምምዕ ኣሎና። እቲ “ኰነ ካብ ‘ከወነ’ ዝመጸት እያ” ዚብል ድምዳመ ግን ቅኑዕ ኣይኮነን። መግለጺኡ ኣብ ዝቕጽሉ ነጥብታት አቕርብ።

(2) “ደሃይ ኰ ድማ ብከን ወን ዝቘመት እያ”፤ እዚ ቅኑዕ ድምዳመ ኣይኮነን፣ ጥሙረ-ድምጺ “ኰ” ካብ “ክወ” (ሳድስ+ወ) እምበር ካብ “ከወ” (ግእዝ+ወ) ኣይወጽእን። ኩሎም እቶም ካልኦት “ጐደሎ/ጐራዳት” ዚብሃሉ ፊደላት፡ ድምጺ ግእዝ-ፊደሎም፡ ካብ “ሳድስ + ወ” እምበር ካብ “ግእዝ+ወ” ኣይኮነን። “ግወ – ጐ”፡ “ቅወ – ቈ”፡ ብተመሳሳሊ “ክወ – ኰ” ይኽወን። እቲ ግሲ፡ “ከወነ” ምዃኑ ኣቐዲሙ ተጠቒሱ እዩ። ስለ’ዚ እቲ “ከወ” ዚሓቍፍ፡ ብልማድ እንተ ዘይኮይኑ፡ “ኰ” ክምስርሕ ኣይክእልን እዩ።

ብኣንጻሩ፡ ኣብ “ከ” ጥራይ ከይተሓጽረ፡ “ግእዘ+ወ= ሳብዕ” ከም ዝምስርሕ፡ ንእዞም ዚስዕቡ ማንታ-ቓላት ንተዓዘብ፤ ሰወለ – ሶለ፡ መወተ – ሞተ፡ ቀወመ – ቆመ፡ ነወመ – ኖመ፡ ጸወረ – ጾረ፡ ዓወረ – ዖረ፡ ዓወደ – ዖደ፡ ዘወረ – ዞረ፡ ብተዛማዲ ከኣ ከወነ – ኮነ ይኸውን።

(3) “ግሳዊ ስም ኰነ ምዃን እዩ” ፤ “ምዃን”፡ “ስማዊ/ኣርስቲ”-ግሲ ምዃኑ፡ ኣብ’ዚ እውን ሓባራዊ ስምምዕ ኣሎና። እቲ “… ግሳዊ ስም ናይ ኰነ ምዃን እዩ” ዚብል ድምዳመ ግን ቅኑዕ ኣይኮነን። እቲ ማእከላይ ፊደል “ምዃን”፡ “ዃ” ካብ እቶም “ጐራዳት” ፊደላት ስለ ዝኾነ፡ ምስ “ኰነ” ብምትሕሓዝ መጐታዊ የምስሎ እዩ። እንተኾነ “ምዃን” ረባሕታ “ከወነ/ኮነ” እምበር ረባሕታ “ከወነ/ኰነ” ኣይኮነን። እቲ እቐዲሙ ዝተጠቐ ጠንቂ ሕልኽልኻት “ኰነ/ኮነ” ካብ እዚ ይብገስ። ብኸምዚ ዚስዕብ ከኣ ይንጸር።

ኣብ ረባሕታ “ከወነ”፡ “ዃ” ቀራንን ጐራድን ዝኾነሉ ክልተ ምኽኒያታት ኣለውዎ፣ (ሀ) “ዃ”፡ ቀራን ዝኾነሉ ምኽንያት ቅድመ-ጥብቆ “ም” ስለ እተለቀቦ እዩ። ብፊደል-ኮፍ ዚጅምሩ ቃላት ቅድመ-ጥብቆ ኪለግቦም እንከሎ ናብ ቀራናት ከም ዝቕየሩ ኣብ “መምርሒ ምዕሩይ ኣጽሓሕፋ ብፊደላት ቆፍን ካፍን ዝጅምሩ ቃላት” ተገሊጹ ኣሎ። (ለ) “ዃ”፡ ጐራድን ራብዕን ዝኾነሉ ምኽንያት፡ ኣብ ረባሕታ “ከወነ” ዝኽሰት “ኽዋ”፡ እቲ ሆህየ “ዋ” ስለ ዚወሓጥ እዩ። እዚ ሓደ ውጽኢት ባህርያት “ወ” ዚሕቝፉ ግሲታት እዩ። እቲ እተዋሕጠ “ዋ”፡ ንእቲ ቀራን ናብ ጎራድ ቀይርዎ። መግለጺ ኣቀያይራኡ ቀጺሉ ይቐርብ።

ምንጪ “ዃ” ካብ “ኽዋ” እምበር ካብ “ኰ” ወይ ካብ “ክወ” ኣይኮነን። እቲ “ኽዋ” ከኣ፡ ካብ “ክዋ” ኮይኑ ብሰንኪ ቅድመ-ጥብቆ “ም” ናብ ቀራን ተቐይሩ። እቲ ለውጢ ካብ “ከወነ” ጀሚሩ ብኸም’ዚ ዚስዕብ ይኽሰት፤

ካብ “ከወነ”፡ ስማዊ-ግሲ “ምክዋን” ይወጽእ። መምርሒ “ምዕሩይ ኣጽሓሕፋ ብፊደላት ቆፍን ካፍን ዝጅምሩ ቃላት” ብምኽታል ከኣ፡ “ምክዋን” ናብ “ምኽዋን” ይቕየር። ባህርያት “ወ” ዝመንቀሊኡ፡ ጥሙረ-ድምጺ “ኽዋ”፡ “ዃ” ይህብ። በዚ ምኽንያት ከኣ እቲ “ስማዊ/ኣርስቲ”-ግሲ ብ“ምዃን” ይጽሓፍ።

(4) “እቲ ካብ ኮነ ዝወጸ ግሳዊ ስም ምኻን ምተባህለ ነይሩ”፤ እዚ ግጉይ ድምዳመ እዩ። ፊደል “ኻ” ጫሌዳ “ካ” እዩ። “ካ” ጥሙረ-ድምጺ የብሉን፣ ካብ ሕቝፉ ፊደል “ወ” ኪወጽእ ኣይክእልን እዩ። “ወ” ኪሓቝፍ ካብ ዘይክኣለ፡ “ምኻን” ረባሕታ “ከወነ” ኪኸውን ኣይክእልን እዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ላዕሊ፡ ኣብ ቍጽሪ 3 ከም ዝተገልጸ፡ ምንጪ “ምዃን” ካብ “ኰነ” ዘይኮነስ፡ ካብ “ምኽዋን” እዩ። ስለ’ዚ “ምዃን”ን “ምኻን”ን ዜራኽብ የብሎምን፡ ኣየደናግሩን።

(5) “ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እውን ከምኡ እዩ ዘሎ”፤ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብ“ኰነ” ብምጽሓፉ ጥራይ፡ ከም ጭብጢ ንኽቐርብ፡ ቅድም እቲ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ብትግርኛ፡ ዝተጻሓፈ ቅኑዕ እዩ ዚብል ድምዳመ ክህሉ ይግባእ። መጽሓፍ ቅዱስ ትግርኛ፡ እዚ ክስተት “ኰነ” ዝተራእየሉ ዳርጋ ኣብ እቶም ካብ ክፍላ-1930 ንድሓር ዝተጻሕፉ ቅዳሓት እዮም። እምባየ ሃብተዝጊ (2000) ካብ “ወንጌል ማቴዎስ፡ ምዕራፍ 13፡ 1-9” ዝተቐሶም፡ ቅድሚን ድሕሪን ክፍላ-1930ን ዝወጹ ሕታማት ንእዚ ተርእዮ የነጽሩ እዮም። ኣብ እቶም ጽሕፈት “ኰነ” ዝተኸሰተሎም ቅዳሓት እውን ሕውስዋስ እምበር ብውጹእ ኣይተጻሕፉን። ስለ’ዚ፡ ኣብ ገለ ቅዳሓት መጽሓፍ ቅዱስ “ኰነ” ስለ ዝርከብ መጫበጢ መጐት ኪኽወን ኣይክእልን። ብተወሳኺ፡ ካብ መጽሓፍ ቅዱስ ወጻኢ፡ ብ“ኮነ/ኰነ” ዝተጻሕፉ መጽሓፍቲ ኣለዉ። ኣብነታት ዝርዝር እዞም ብኽልተኡ ዝጸሓፉ መጽሓፍቲ ኣብ’ቲ ምሉእ ዓንቀጽ ኪቐርብ እዩ።
–ኣርኣያ ካሳ
27 ግንቦት 2018

ገምጋም “ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ

ገምጋም “ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ :: (1886 – 1991) ቀዳማይ ቅጺ”
ብኣርኣያ ካሳ፡ ካልጋሪ፡ ካናዳ።

እዛ እትስዕብ፡ ገምጋም “ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ” እትብል ናብ ደራሲ እተላእከት ጽሕፍቲ እያ። ቅድሚ ኣብ ርእሰ-ነገር ምእታወይ፡ ድሕረ-ባይታኣ እንሆ።

ኣብ ሓደ ጕጀለ ዘተ ፌስቡክ፡ ንሕትመት መጽሓፍቲ ትግርኛ ኣብ ዝተላዕለሉ እዋን፡ እቲ ዕዮ ተጀሚሩ ከም ዘሎ ሓቢረ። ርእይቶና ንኽንህብ ጸዊዐ፣ ርእይቶይ እውን ከካፍል ምዃነይ ቃል ኣትየ ነይረ። ቀጺለ እዋን እዚ ዚስዕበ ሓበሬታ ኣብ ፌስቡክ ለጢፈ ነይረ፤
ሓንቲ ብኣብርሃም ነጋሽ፡ ዝርዝርን መግሊጺን ጽሑፋት ትግርኛ እትእክብ፣ ሓንቲ ካልአይቲ ከአ ብእምነቱ ተስፋይ፡ ጽሑፋት/ሰነዳት እትዕቅብ ኣብ ኢንተርነት ኣሎዋ።

እቲ ምስናድ ዝርዝር ጽሑፋት ትግርኛ፡ ኣብርሃም ነጋሽ፡ ካብ ነዊሕ እዋን ጀሚሩ ተተሓሒዝዎ ስለ ዘሎ፡ ንእቲ ዘቕረቦ ርእይኻ፡ ዝጐድለ ምምላእ፡ ኣብ ምዕባለ ትግርኛ ሓጋዚ እዩ። ዝርዝር ንዝደልይ እውን፡ ካብ ብብጥቁል-ብጥቁል፡ ንኣኡ ኪውክስ ይከኣል። ኣቲ መርበብ ኣብ https://scholarcommons.scu.edu/library/131/ ይርከብ። ከምኡ’ውን፡ ዝኾነ ሰብ፡ ኣብ’ቲ ዝርዝር ዘየለዉ ዝፈልጦም መጽሓፍቲ፡ ንኣብርሃም ነጋሽ ይሓብር። እቲ ሓብሬታ፡ ብዝወሓደ (ከም’ቲ ኣብ’ቲ መጽሓፍ ዘሎ) – ምሉእ ስም ደራሲ፡ ዕለት ሕትመት፡ ኣርእስቲ መጽሓፍ፡ ቤት-ማሕተምን፡ ቦታ ሕትመትን ይሃልዎ። እንተ ተኻኢሉ ከኣ ሓጺር ገምጋም መጽሓፍ ይወሰኮ።

ግዱሳት ይጽሕፉ እዮም ዚብል እምነት የብለይን። ኣዚ ከኣ፡ ከም ባህሊ ስለ ዘየተኣታትናዮ እዩ። ብወገነይ፡ ዓቕመይ ብዘፈቐዶ ርእቶይ እህብ እየ። ቅድሚ ሕትመት/ምዝርጋሕ ገምጋመይ ንጽሓፍቲ ገምጋመይ አካፍል እየ። ከም’ቲ ቃል ዝኣተኽዎ ገምጋመይ ጽሒፈ፡ ንኣብሃም እውን ኣካፊለዮ እየ።

ኣብ መእተዊ ገምጋመይ ከም’ዚ ዚብል ጠቒሰ፤ ኣብ ምምዕባል ትግርኛ እቲ ዓብይ ሃጓፍ ዘሎን ኣነ ዘተኵሮን ኣብ ሰዋስውን እሩምን ምዕሩይን ጽሕፈት እኳ ኣንተኾነ፡ ኣብ’ዛ ጽሕፍቲ ንዝቐረቡ ስሕተት/ግድፈት ንድቀ-ቓላት፡ ማህደረ-ቓላት፡ ዘይምሕላው መዛርዕ-ሰዋስው፡ ምሉእ-ሓሳባትን ሓረጋትን ግን ከየቕለብኩ፡ ኣብ ትሕዝቶኣ ጥራይ ርእይቶይ ከቕርብ እየ።

ቅድሚ ትሕዝቶ ገምጋመይ ምቕራብ፡ ካብ ደራሲ፡ ኣብርሃም ነጋሽ፡ ዝረኸብክዎ ምላሽ ከካፍል። ርእይቶይ ምስ ነበበ፡ ደረሲ፡ “ኣቐዲመ ሰላም፡ ቀጺለ ነቲ ብባህልኻን ቋንቋኻን ዘለካ ተገዳስነት ከመስግነካ እደሊ። ከምዚ ናትካ ገይሩ መሃርን ኣራምን ሰብ እንተ ዝህሉ ብዙሕ ጽፉፍ ስርሓት ምተሰርሐ ነይሩ። ብዙሓት ምስጋንኦም ገሊጾሙለይ እንተኾነ ከምዚ ናትካ እርማትን ምኽርን ዝለገሰለይ ኣይረኸብኩን። ኣዝየ አመስግነካ።” ኢሉ።

እቲ ዝተላከ ገምጋም፡ ግድፈት/ስሕተት ሆህያት ብምእራም ስዒቡ ይቐርብ።

ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ :: (1886 – 1991) ቀዳማይ ቅጺ
The Origin and Development of Tigrinya Language Publications (1886 – 1991) Volume One
ብኣብራሃም ነጋሽ
መርበብ https://scholarcommons.scu.edu/library/131/ ዝተራእዮ ዕለት 15 ጥሪ 2018
ገምጋሚ – ኣርኣያ ካሳ፡ ካልጋሪ፡ ካናዳ። 25 ጥሪ 2018

እዛ “ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ” እትብል ጽሕፍቲ ኣብ ዝርዝርን መግለጺ ጽሑፋትን ትግርኛ እተተኵር ኣዝያ እትነኣድ ዕዮ እያ። ብኣቀራርባእን ትሕዝቶኣን ፈላሚት ከይኮነት ኣይትተርፍን። ቅድሚ 50 ዓመታት ዝነበብክዎም ጽሑፋት ኣዘኻኺራትኒ። ምዕባለ ትግርኛ ኪድህስሱ ንዝደልዩ ተመራመርቲ ዓብይ ኣፈናዊ ሰረት ኣንጺፉ ኣላ እውን እብል።
ምዕባለ ቋንቋ ካብ ታሪኹ ተነጺሉ ዝርአ ኣይኮነን። እዚ ኮይኑ ግን ኩሉ ኣብ ምዕባለ ቋንቋ ዚነጥፍ ሰብ፡ ካብ ዳህሳስ ታሪኽ-ቋንቋ ኪበገስ ኣለዎ ማለት ኣይኮነን። ታሪኽ-ቋንቋ፡ ንተመራመርቲ ታሪኽ ወይ ኣብ ንኣኡ ኢለ ዝተላዕለ ዛዕባ ይተሓደግ። ካብ ምርምር ታሪኽ-ቋንቋ ወጻኢ፡ ኣድለዪ ዝኾነ ሓበሬታ፡ ኣብ “መቕድም” ወይ “መእተዊ” ይስፈር።
ክሳዕ ሕጂ ዝተሓትሙ መጽሓፍቲ፡ ከም እቲ ኣብርሃም ዝበሎ፡ “… በቲ ዝንባለን ሞያን እቶም ደረስቲ ዝተጻሕፉ” እዮም። ፍርያት እዞም ደረስቲ እምበኣር ብእቲ ቋንቋ፡ ኣብ ቤት-ትምህርቲ፡ ብዝረኸብዎ ብቑዕ ፍልጠት ዝተበገሰ ኣይኮነን። እተን ብትግርኛ ዘሕትማ ኣባይቲ፡ ቤት-ማሕተማት እምበር ኣሕተምቲ ኣይኮናን። እዚ ከኣ፡ ቅድሚ ሕትመት ዝመሚን ብቕዓት ጽሑፍ ዚመዝንን ኣካል የብለንን። ኣብ መጽሓፍቲ፡ መሰል-ሕትመት ዚጥቀስ ስም፡ ስም እቶም ደረስቲ እምበር ስም ኣሕተምቲ ኣኮነን። ከምኡውን ንዝተሓትሙ ጽሑፋት፡ ብትሕዝቶኦምን ብሰዋስውኦምን፡ ብኪኢላታ ገምጋም ምሃብ ልሙድ ኣይኮነን። ስለ’ዚ ብዓይኒ ስነ-ጽሑፍ፡ እዘን ዝተዘርዘራ ጽሑፋት፡ ካብ ኣካለን ሓሊፉ፡ ብቕዓትን ዚምስክር የልቦን።

ኣብ’ዚ ዘቕርቦ ርእይቶ፡ ካብ’ቲ ቀንዲ “ዝርዝር” ትሕዝቶ ጽሑፍ ዝነቐሉ ኮይኖም (፩) ኣብ ሕርያ-እርእስቲ፡ (፪) ኣብ ካብ-ትሕዝቶ ወጻኢ ዘሎ ዛዕባን (፫) ኣብ ዕለተ-ሕትመታትን ንኡስ-ኣርእስቲን ዘተኰሩ ኪኾኑ ኣዮም።

(፩) ኣርእስቲ እዛ ጽሕፍቲ፡ “ምዕባለ ሕታማት ስነ-ጽሑፍ ቋንቋ ትግርኛ” ይብል። እቲ ቀንዲ ትሕዝቶ ግን ዝርዝር ድህሰሳ-መጽሓፍቲን ጽማቕ-ገምጋም ድህሰሳ-መጽሓፍቲን እዩ። “ምዕባለ” እንኪብሃል፡ ካብ ደረጃ ናብ ደረጃ ዝድይበሉ ወይ ዘንቈልቍለሉ ዜመልክት ኣቀራርባ እዩ። ንእዚ ፍልልይ ደረጃታት ንምቕራብ ብዙሕ ረቛሒታት ኣልዒልካ ምድህሳስ እውን ይሓትት እዩ። ኣብ’ዚ ዝቐረበ ጽሑፍ ግን ንምዕባለ ዚምልከት ዝተዋህበ ዳህሳስ የልቦን፡ ኣይቦታኡን እውን። እቶም ከም “ምዕባለ” ተባሂሎም ዝተጠቕሱ ታሪኻዊ ዕለታት፡ ኣድለይቲ እንተኾይኖም፡ ከም መቕድምን ድሕረባይታ ኣብ መእተዊ ይስፈሩ።እቲ ኣብዚ ዝቐረበ ዳህሳስ፡ ኣርእስቱ ሓሊዩ ንኽዓብይን መወከሲ ሰነድ ንኪኽወን፡ እቲ ኣርእስቱ ንኣኡ ዜንጸበርቕ እንተ ዚኽወን ምሓሸ። ንእብነት፡ “ድህሰሳ-መጽሓፍቲ ትግርኛ” ዚብል ኣርእስቲ እንተ ዚወሃቦ ንጹር ምኾነ።

(፪) ካብ ቀንዲ ትሕዝቶ ጽሑፍ ወጻኢ ኣትዮም ዝብሎም፡ እቶም ኣብ ገጽ 51፡ ኣብ ትሕቲ “ዝተራእዩ ምዕባለታትን ድኽመታትን”“ምዕባለ ዘይተራእየ”ን ዚብሉ ኣርእስቲ ዘለዉን ዝተበጽሑ መደምደምታታትን እዮም። እዚኣቶም ብዘይ ብቝዕ ዳህሳስን ኣብ ዘይቦትኦምን ኣትዮም ኣለዉ እብል። እዚኣቶም፡ ዳህሳሶምን ጭብጢታቶምን ኣብ ኪቐርበሉ ዝኽእል ጽሑፍ እንተ ዚኣትዉ መድምዑ። ብፍላይ እቲ ምስ “መግዛእቲ ኢትዮጵያ”ን “ኣምሓርኛ”ን ዚምልከት ሓተታ፡ ካብ እቲ ኣብ ግዜ ብረታዊ ቃልሲ እንጥቀምሉ ሜላ ወጽእና፡ “መግዝእቲ ኢትዮጵያ”ን ቋንቋ “ኣምሓርኛ”ን ፈላሊና ንርኣዮም። ቅድሚ መግዛእቲን ምስ መግዛእቲ ዝኣተውን ቃላት ነነጽሮም።

ኣብ ቋንቋ ብዝምልከት፡ “ትግርኛ”ን “ኣምሓርኛ”ን ቅድሚ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ርክብ ከም ዝነበሮም፡ ኣብ’ዘን እተርዘርዘራ ጽሑፋት፡ ጭብጢታት ኣሎዉ። ኣብርሃም፡ “ቅድሚ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ዝጸሓፉ ዝነበሩ፡ … 2. እቲ ዝጥቀምዎ [ቃላት] ብኣምሓርኛ ቃላት [ዘይተለኽፉ] [ምንባሮም]፡” ዚብል ኣብ ገጽ 51 ዘቐረቦ ደምዳም፡ ጭብጢ ኣየቕረበሉን። ዕሙቕ ዳሕሳስ ዜድልዮ ድኣ እዩ እምበር፡ እቲ ኣብ ገጽ 16 ብኸፊል ዝተጠቕሶ መእተዊ “ሥርዓት ሎጎ ጭዋ”፡ ካብ ምልካፍ ሓሊፉ፡ መእተዊኡ ብኣምሓርኛ ምግላጹ ንእቲ ዝተዋህበ ደምዳም፡ “ብኣምሓርኛ ቃላት ዘይተለኽፈ” ዚብል፡ የፍርሶ። ኣብርሃም፡ ኣብ ገጽ 16፡ “ኣብ’ዚ ብ1935 ዓ.ም.ግ. ዝተጻሕፈ መጽሓፍ ሕጊ ሎጎ ጭዋ መእተዊ ገጻት ዝሕብሮ ቅድሚ ሕጂ [ብሃጸይ እስክንድር ዘመን ብ፲፬፻፹፬] ብ1484 ተጻሒፉ ከም ዝነበረ [፡] ካልኣይ ግዜ [ብሃጸይ ፋሲል ዘመን ብ፲፮፻፶] ብ1650 ፡ ሳልሳይ ግዜ ከኣ [ብመንግስቲ ኢጣልያ ብ፲፱፻፺፪] ብ1892 [፡ ራብዓይ ጊዜ ብመንግስቲ እንግሊዝ ብ፲፱፻፴፭] ከም ዝተሓደሰ ገሊጽዎ ኣሎ።” ይብል (ኣብ ውሽጢ ጋራዲ-ሓጹር ዘሎ ሓበሬታ፡ ካብ ምንጩ ወሲደ፡ ኣነ ዘእተኽዎ እዩ)። ብተወስኺ፡ ኣብ “ሥርዓት ሎጎ ጭዋ”፡ እቲ ኣብ “መቅድም” ብኣምሓርኛ ተጻሒፉ ዘሎ ብኸፊል፡ “ሰሎሞን ንጉስ ይላል። በጥበበ የሚሠራ መልካም ነገር ያገኛል። …” ይብል። እዚ ከኣ ዝያዳ ምርምር ከምዘድልይ ዝእምት፡ ግን ቅድሚ መግዛእቲ ኢትዮጵያ፡ ኣምሓርኛ ኣብ ኤርትራ ከም ዝነበረ ዚሕብር እዩ። ናብ ቀንዲ ትሕዝቶ ጽሑፍ ክሰግር።
ንእዚ ኣብርሃም ነጋሽ ዘበገሶ ዕዮ ብምድጋፍ፡ ንኽዓብይን ውጹእ መምርሒ ንኸውንን፡ እዞም ዚስዕቡ ርእይቶይ አቕርብ። ንኻልኦት እውን ንእዚ ዕዮ ከሰስንዎ፡ ኣብ ፌስቡክ እንከይ ተረፈ፡ ሓቢረ ኣለኹ።

(፫) ኪእረሙ ወይ ደጊሞም ኪርኣዩ ኣለዎም ዝብሎም፤

(ሀ) ጌጋ ዓመተ-ሕትመት ዝሓዙ መጽሓፍቲ
ኣብ’ዚ ጽሑፍ፡ “ዓ.ም.” ንዓመተ-ግእዝ፡ “ዓ.ም.ፈ” ከኣ ንጎርጎርዮሳዊ ዓመት ምዃኑ ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ መንጎ እዞም ክልተ ዓወደ-ኣዋርሕ ዘሎ ፍልልይ 6/7 ዓመታት እዩ፣ “ዓ.ም.ግ.” 6/7 ዓመታት ድሒሩ ይርከብ። እዞም ኣብ ታሕቲ ዝጠቕሶም መጻሕፍቲ፡ ኣነ ቅድሚ እቲ ተሓቲሞሙሉ ዝተባህሉ ዕለታት ዝነበብክዎም እዮም፣ ከምኡ’ውን እቶም ብ“ክፍሊ ትምህርቲ ኤርትራ” ተሓቲሞም ዝተባህሉ መጽሓፍቲ፡ እቲ ዓመተ-ሕትመቶም ብድሕሪ ምፍራስ “ክፍሊ ትምህርቲ ኤርትራ” ኮይኑ ኣሎ።

(ሀ.1) ኣብ ሱሳታት ከም ዝነበብክወን ርግጸኛ ዝኾንኩ መጽሓፍቲ፡ እቲ ዝተወህበን ዓመተ-ሕትመት፡ 2ይ፡ 3ይ፡ … ሕታማት እንተ ዘይኮይኖም፡ ቅኑዕ ኣይመስለንን። እቶም ዝተዋህቡ ዓመተ-ሕትመታት ብ“ዓ.ም.ፈ” ከይኮኑ ኣይተርፍን ዚብል ግምት እውን ኣለኒ። ንምንጽጻር ኪጥዕም፡ ኣብ ሓጹር ተመልኩቱ ዘሎ ዓ.ም.ፈ.፡ ኣነ ዘእተኽዎ እዩ። ዓመተ-ሕትምት ኪቀየሩ ኣለዎም ዝብሎም ዝርዝር፤
(1) ሓንቲ ጓል ኣፍቂረ። ብዋልተር ትሮቢሽ እተጻሕፈ። ኣስመራ፤ ቤት ማሕተም ኮኸበ ጽባሕ፤ 1967 ዓ.ም. (1973 ዓ.ም.ፈ.)
(2) ሓደ ወዲ ኣፍቂረ። ብዋልተር ትሮቢሽ እተጻሕፈ። ኣስመራ፤ ቤት ማሕተም ኮኸበ ጽባሕ፤ 1969 ዓ.ም. (1975 ዓ.ም.ፈ.)
(3) ማርቆሳይ ወይኒ ምስ ሕምባሻይ ። ኣስመራ ፤ ቤት ማሕተም ኢል ፓሊግራፊኮ፤ 1965 ዓ.ም. (1971 ዓ.ም.ፈ.)
(4) ንእስነት ቶም ሰውየር። እትብል ልብ-ወለድ መጽሓፍ፤ ብ ሜሪ ካርተር ብቋንቋ እንግሊዝ እተጻሕፈት ብ1968 ናብ ትግርኛ ተርጉሞም። (1974 ዓ.ም.ፈ.)

(ሀ.2) ብስርዓት “ደርግ” ትግርኛ ተኣታትዩን “ክፍሊ ትምህርቲ ኤርትራ” ዳግም ተመስሪቱ እንተ ዘይኮይኑ፡ እዘን ኣብ ታሕቲ ብ“ክፍሊ ትምህርቲ ኤርትራ” ተባሂለን ቀሪበን ዘለዋ ጽሑፋት፡ ዕለተ-ሕትመትን ጌጋ እዩ። ንምንጽጻር ኪጥዕም፡ ኣብ ሓጹር ተመልኩቱ ዘሎ ዓ.ም.ፈ.፡ ኣነ ዘእተኽዎ እዩ።
(1) መጽሓፍ ንባብን ኣስተዋጽኦ ፍልጠትን። ንሳልሳይ ክፍሊ። ኣስመራ፤ ቤት ማሕተም ኢልፓሊግራፊኮ፤ 1974 ዓ.ም. (1980 ዓ.ም.ፈ.)
(2) መሰረት ትምህርቲ መላመዲ ፊደልን ንባብን። ኣስመራ ፤ ቤት ትምህርቲ ማሕተም ፍራንቸስካና ፤ 1970ዓ.ም. (1976 ዓ.ም.ፈ.)
(3) ወላዳት ዘድልየን ጥንቃቐ። ኣዲስ ኣበባ ፤ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት ፤ 1970 ዓ.ም. (1976 ዓ.ም.ፈ.)

(ሀ.3) ኣብ’ዚ ዝርዝር፡ ብፍሉይ ክርኣይ ኣለዎ ዚብሎ ሓበሬታ ሓደ መጽሓፍ ኣሎ። ንፍሉይ ትዕዝቢት ዝዓደምክሉ ምኽንያት፡ ኣብ ኢደይ ዘላን ኣብ’ዚ ብኣብርሃም ዝቐረባ ክለተ ሓበሬታታትን (ገጽ 60ን ገጽ 72ን) ዘይቃደዋ ኮይነን ስለ ዝረኸብክወን እዩ። ዝተዓዘብክዎም ፍልልያት፤ ስም ደራሲ፡ ኣርእስቲ መጽሓፍ፡ ዕለተ-ሕትመት፡ ገጻት መጽሓፍ፡ ቃላትን ንድቀ-ቓላትን ኮይኖም ነባቢ ንኸገናዝቦም፡ እቲ ሓበሬታት እንሆ፤
ብኣብርሃም ነጋሽ ኣብ ገጽ 60 ዝቐረበ፡ “ቢንያም ዮሃንስ መገዲ ክርስቲያን። ብትሪሳ ዲ.ፔርቲስ ብባይሩ ዕቕቢትን ናብ ቋንቋ ትግርኛ ተገምጠለ ። ኣስመራ ፤ ወንጌላዊት ሚስዮን ማሕተም ፤ 1962 ዓ.ም. 221 ዓ.ም.”
ብኣብርሃም ነጋሽ ኣብ ገጽ 72 ዝቐረብ፡ “ደ.ፔርተስ ቴሬሳ መንገዲ ክርስቲያን። ብባይሩ ዕቑቢት ናብ ቋንቋ ትግርኛ እተተርጎመ። ኣስመራ፤ ቤት ማሕተም ኮከብ ጽባሕ፤ 1962ዓ.ም፡ 171 ገጽ”

ኣብ ኢደይ ዘላ መጽሓፍ፡ ኣብ’ቲ ብትግርኛ ዘሎ ገጽ፡ “ዮሃንስ ቡንያን። ብሕልሚ ዝረኣዮ መገዲ ክርስትያን። ብትሬስ ዴ ፔርቲስን ብባይሩ ዕቝቢትን ናብ ቋንቋ ትግርኛ እተገምጠለ። ብ፲፱፻፳፮ ዓ ም ብናይ ወንጌላዊት ሚስዮን ማሕተም ኣብ ኣስመራ ተሐትመ።” ትብል። (220 ገጻ ኣሎዋ)
ኣብ’ቲ ብጥልያን ዘሎ ገጽ፡ “John Bunyan. Il Pellegrinaggio del Cristiano. Tradotto in lingua tigrigna dalla missionaria evangelica Teresa de Pertis con l’aiuto di Bairú Ocbit. Pubblicato dalla Società per i Trattati Religiosi di Londra in collaborazione con la Missione Evangelica di Eritrea. Asmara 1934” ይብል።

(ለ) ኣጽሓሕፋ ስም ‘ደረስቲ’ን ማዕርግን
ስም ደረስቲ፡ ከም እቲ ኣብ’ቲ መጽሓፍ ዘለዎ ኪኸውን ይግባእ። ብትግርኛ ውጹእ መምርሒ ስለ ዘየልቦ፡ ተወካሲ ናቱ፡ ውጹእ ዝኾነ ኣገባብ ይከተል። ንኣብነት፡ ኣብራሃም ነጋሽ፡ ብውጽእ ኣገባብ፡ ንጽሓፍቲ ትግርኛ፡ ቅድም ውሁብ ስም፡ ቀጺሉ ስም-ኣቦ፣ ንባዕዳያን ደረስቲ፡ ቅድም ስም-ስድራ፡ ቀጺሉ ውሁብ-ስም ይጥቀም። ማዕርግ ብዝምልከት፡ እቲ ማዕርግ ኣብ ሓጹር፡ ድሕሪ-ስም የእቱ። እንተኾነ ምእራም ዜድልየን እዘን ዚስዕባ ኣለዋ፤

(1) “ማቴዎስ ሓጎስ” – ኣብ’ታ መጽሓፍ ዘሎ ስም ደራሲ “ኣ.ማ.ሓ.” እዩ። ን“ኣባ ማቴዎስ ሓጐስ” ከም ዜምልከት ኣብ ብዙሕ ጽሑፋት ይጥቀስ እዩ።
(2) “ማቴዎስ ደብተራ” – እቲ “ደብተራ” ማዕርግ ክነሱ ከም ባዕዳዊ-ስም፡ ተገላቢጡ፣ ወይ ከኣ እቲ ቄናን-ሕንጻጽ ተረሲዑ እንተኾይኑ፡ ብ“ማቴዎስ /ደብተራ/” ይጽሓፍ።
(3) ማኪያ ኤ. ካቫሌሪ – ኣብ’ዚ እውን እቲ “ካቫሌሪ” ማዕርግ እዩ፡ ብሓጹር ኪፍለይ ይግባእ። ከምኡ’ውን እቲ ስም፡ ስም ደራሲ ዘኮነስ ስም “ገልባጢ” እዩ ተጠቒሱ ዘሎ። ብኸም’ዚ ከኣ ቀሪቡ፡ “ካብ ጥንታዊ ዘሎ ቃል ንቃል ብትግሃቶም ዝገልበጥዎ። ‘ካቫሌረ’ ኤ ማኪያ ናይ ግዝኣት ሐማሴን ኮሚሳርዮ።” (“ካቫሌር” እቲ “ቫ” ካብ “ፈ” ብዝጫለደ ቅርጺ ፊደል እዩ ተጻሒፉ) (ቅርጺ እቲ ካብ “ፈ” ዝጫለድ ንምርኣይ፡ ኣብ ትሕቲ “ነበረያ ነበረ” ይርከብ)

ብመንጽር እዚ ኣብ ላዕሊ ዝቐረበ እረማ፡ ኣብርሃም፡ ብእሩም ዝጽሓፎም ንምጥቃስ፤ በርሀ ወልደማርያም /ቀሺ/፡ ኣድሓኖም ስእሉ (ኣባ)። ኣብ’ዚ ዘሎኒ ርእይቶ፡ ኣብ ክንዲ ክለተ ምልክት (ቄናን-ሕንጻጽ/ሓጹር) ምትግባር፡ ሓዲኡ ምሓዝ ይሓይሽ።

(ሐ) ትግርኛ ከም ካልኣይ ቋንቋ ብዝምልከት
ትምህርቲ ቋንቋ ብዝምልከት ዝቐረቡ መጽሓፍቲ ሕብረ-ቋንቋ ስለ ዝሓቍፉ፡ ንኡስ ክፍሊታት ይተኣታተው። (1) ትግርኛ ብትግርኛ ንምምሃር ዝዓለሙ። (2) ካልኣይ ቋንቋ ንምምሃር ዝዓለሙ (2.1) ትግርኛ ኪምሃሩ ንዝደልዩ፡ (2.2) ትግርኛ ዝቛንቍኦም፡ ካልእ ቋንቋ ኪምሃሩ ንዝደልዩ።

ንኣብነት ኣብ’ዚ ዚርዝር ካብ ዝቐረቡ ሕብረ-ቋንቋታት ኣብ (2) ዝሕቈፉ ንምጥቃስ፤
(1) ጆን ማሶን ዝጽሓፎ፡ ተዛረብቲ እንግሊዝኛ፡ ትግርኛ ንኽምሃሩ
(2) ኣዲ ገብረ ዝጽሓፎ፡ ኣብ ሽወደን ዝቕመጡ፡ ቋንቋ ትግርኛ ንኽምሃሩ
(3) ዘካርያስ ገብረስላሴ (ኣማሓርኛ ተማሃሩ) – ትግርኛ ዚዛረቡ ኣምሓርኛ ንኽምሃሩ
(4) ጀፈሮ ጀላቲ ንባብ ኣምሓርኛን ትግርኛን – ክልቲኦም ቋንቋታት ንምንባብ

ኣርኣይ ካሳ
ካልጋሪ፡ ካናዳ ጥሪ 2018