Archives

“ማለት እዩ” ትርጉም ዝህብዶ መምቀር ዘረባ

“ማለት እዩ” ትርጉም ዝህብዶ መምቀር ዘረባ

ብናእሽቱና፡ ማህደረ-ቓላት እንግሊዝኛ ኣብ ሕድ-ሕድ ኣብ እንዋጠረሉ ዝነበርና ግዜ፡ ሓንቲ ከም “ሕልሚ-ደርሆ” መዘናግዒት ዝኾነት ምምልላስ ትዝ ትብለኒ። መላሲ ንእተዋህበት ሕትቶ ብዘይ መግለጺ ንኽምልስ ኣቐዲምና ንሰማማዕ ነበርና። እታ ሕትቶ፡ “’ዋት’ ማለት እንታይ ማለትዩ፧” እያ። መላሲ፡ “እንታይ” ይብል። ሓታቲ፡ “’ዋት’” ይብል። እቲ ምምልላስ “እንታይ”ን “ ”ዋት”ን ክሳዕ ዜስለኪ ይደጋገም። ነቓጽ ከም’ዚ ከማይ ከኣ፡ “እወ” ኢሉ ብምምላስ ንእቲ ምልልስ ከም ዘይቅጽል ይገብሮ።

እታ ዝተዋህበት ምሉእ-ሓሳብ: ኣብ ክንዲ ብምልክት ሕትቶ ብምልክት ኣርባዕተ-ነጥቢ እንተ ተዛዚማ፡ ትርጉም ናይ ‘ዋት’ ትህብ፣ “እወ” ከኣ ብቑዕ መልሲ ይኸውን። “’ዋት’ ማለት እንታይ ማለት እዩ።” ኣብ’ዚ እዋን ግን እዛ “ማለት” እትብል ቃል ኣብ ኩሉ እትኣቱ ቃል ዝኾነት ትመስል።

ኣብ ዕላል፡ መደረን ቃለ-መጠይቕ እዛ “ማለት እዩ” እትብል ሓረግ ኪትደጋገም እሰምዕ። ንኣኣ ንምድህሳስ ክብል፡ ኣብ “ዩ-ትዩብ” ንዝሰማዕክዎ፡ ኮነ ኢለ ደጋጊመ ክሰምዕን ክቖጽርን ጀመርኩ። እንከይ ተፈለጠኒ፡ ተሰቢላትኒ፡ ኣብ ዘረባይ ከምሉቓ እውን እጀማምር ኣለኹ። “ይኽደነኒ”።

ትርጉም “ማለት፡ ናይ ሓደ ነገር ትርጉም/መግለጺ ንምሃብን ንምሕታትን እትትግበር ቃል እያ። ንኣብነት፡ “’መዓር’ ማለት. እንታይ ማለት እዩ፧” ኢልካ ድሕሪ ምሕታት፡ እወታዊ መልሲ፡ “ ‘መዓር’ ማለት .ምቁር ፍርያት ንህቢ እዩ” ዚብል መልሲ ይርከብ። ኣብ’ዚ፡ ”መዓር”ን “ምዓር”ን ኣብ ኣደማምጻ ቅርብት ስልዘለዎም ን”መዓር” ብ”ምዓር” ኪጸሓፍ ጌጋ እዩ። “ምዓር” ኣብ ኣደማምጻ ን”ዋው” ዝወሓጠ እዩ። ዓዊረ – ዐይረ-ምዓር (ምዕዋር)

ዳህሳስ ምንጪ ቃል “ማለት’፤
ምንጪ “ማለት” ካብ “ኣለ” ዚብል ቃል ኣምሓርኛ ከይኮነ ኣይተርፍን ኢለ እግምት። ትግርኛ፡ ንግሲ ቅ.ጥ. “ም” ብምልቃብ ስም የቕውም’። ንኣብነት፤ በልዐ – ምብላዕ፡ ሰተየ -ምስታይ፡ በለ – ምባል። ብተመሳሳሊ፡ ኣምሓርኛ፡ ቅ.ጥ. “መ”ን ድ.ጥ. “ት”ን ብልቃብ ስም የቕውም። ንኣብነት፣ በላ – መብላት፡ ጠጣ – መጠጣት፡ ኣለ – ማለት (መ+ኣለ+ት = መኣለት፣ “መኣ=ማ” – ማለት)

ካብ ግእዝ: ምንጪ ሃሰስ እንተ ተባህለ፡ ግሲ “ብህለ”: ረባሕታ “ብህለ” ከኣ ይብል/ይቤ፡ ትብህል፡ ተባህለ ንረክብ።
ኣርኣያ ካሳ
30 ግንቦት 2017

“ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 2ይ ክፋል

ምንጻር ባህርያት “ወ” ዜማክሉ ግሲታት 2ይ ክፋል

ኣብ ዝሓለፈ እቲ ዳህሳስ ረባሕታ ግሲታትን ስለምንታይ “ኰነ” ቅኑዕ ከም ዘይኮነን ኪቐርብ እዩ ተባሂሉ ነይሩ።
እቶም ኪድህሰሱ ዝተባህሉ ግሲታት እዞም ዚስዕቡ ነይሮም፤
ለወሰ/ሎሰ፡ ሰወለ/ሶለ፡ ቀወደ/ቆዶ፡ ከወነ/ኮነ፡ ነወመ/ኖመ፡ ዓወረ/ዖረ፡ ዓወደ/ዖደ፡ ዘወረ/ዞረ፡ ጠወረ/ጦረ፡ ጸወመ/ጾመ፡ ጸወረ/ጾረ፡ መወተ/ሞተ።

ኣብ’ዚ ሰሌዳ እቶም ዓምዲታት ብረባሓታ ኪኾኑ እንከለዉ ነፍሲ-ወክፈ ግሲ ብኽልተ ዓንይነት ረባሓታ ቀሪቡ ኣሎ። ኣብ’ቲ ቀዳማይ መስመር “ወ” ብኸፊል ይልወጥ ፡ ኣብ’ቲ ካልኣይ መስመር “ወ” ይዕቀብ።

ሱር-ግሲ

1ይ ኣ.

2ይ ኣካል

3ይ ኣካል

3ይ
ኣ. ‘ፍቓዳዊ’

2ይ
ኣ.ትእዛዛዊ

ለወሰ/ሎሰ

ሎይሰ

ሎይስኪ/ሎይስካ

ሎይሳ/ሎይሱ

ይልወስ

ልወስ

 

ለዊሰ

ለዊስኪ/ለዊስካ

ለዊሳ/ለዊሱ

ይልወስ

ልወስ

ከወነ/ኮነ

ኮይነ

ኮይንኪ/ኮይንካ

ኮይና/ኮይኑ

ይኸውን

ክወን

 

ከዊነ

ከዊንኪ/ከዊንካ

ከዊና/ከዊኑ

ይኸውን

ክወን

ነወመ/ኖመ

ኖይመ

ኖይምኪ/ኖይምካ

ኖይማ/ኖይሙ

ይንወም

ንወም

 

ነዊመ

ነዊምኪ/ነዊምካ

ነዊማ/ነዊሙ

ይንወም

ንወም

ዓወረ/ዖረ

ዖይረ

ዖይርኪ/ዖይርካ

ዖይራ/ዖይሩ

ይዕወር

ዕወር

 

ዕዊረ

ዓዊረኪ/ዓዊርካ

ዓዊራ/ዓዊሩ

ይዕወር

ዕወር

ዘወረ/ዞረ

ዞይረ

ዞይርኪ/ዞይርካ

ዞይራ/ዞይሩ

ይዝወር

ዝወር

 

ዘዊረ

ዘዊርኪ/ዘዊርካ

ዘዊራ/ዘዊሩ

ይዝወር

ዝወር

ጠወረ/ጦረ

ጦይረ

ጦይርኪ/ጦይርካ

ጦይራ/ጦይሩ

ይጥወር

ጥወር

 

ጠዊረ

ጠዊርኪ/ጠዊርካ

ጠዊራ/ጠዊሩ

ይጥወር

ጥወር

ጸወመ/ጾመ

ጾይመ

ጾይምኪ/ጾይምካ

ጾይማ/ጾይሙ

ይጽወም

ጽወም

 

ጸዊመ

ጸዊምኪ/ጸዊምካ

ጸዊማ/ጸዊሙ

ይጽወም

ጽወም

ጸወረ/ጾረ

ጾይረ

ጸይርኪ/ጸይርካ

ጸይራ/ጸይሩ

ይጽወር

ጽወር

 

ጸዊረ

ጸዊርኪ/ጸዊርካ

ጸዊራ/ጸይራ

ይጽወር

ጽወር

መወተ/ሞት

ሞይተ

ሞይትኪ/ሞይትካ

ሞይታ/ሞይቱ

‘*’

‘ምወት’

 

መዊተ

መዊትኪ/መዊትካ

ሞዊታ/ሞዊቱ

‘*’

‘ምወት’

ኣብ’ዚ ላዕሊ ዝቐረበ ሰሌዳ ከም ዝርአይ፡ ኣብ ቀዳማይ መስመር፡ እቲ መጀምርያ ፊደል ግሲ ናብ ሳብዕ ተቐይሩ፡ “ወ” ተዋሒጡን “ይ” ተወሲኽዎን ምዕሩይ ረባሕታ ኮይኑ ኣሎ። እቶም ናይ መወዳእታ ክልተ-ዓምዲታት ከኣ እቲ እተዋሕጠ “ወ” እንደገና ከም ዝኽሰት የርእዩ። ብተዛመዲ፡ ኣብ ካልኣይ መስመር፡ “ይ” ከየእተወ፡ “ወ” ይዕቅብ። ኣይተለምደን እምበር እዚ ኣገባብ ኣብ ኵሎም ከስርሕ ዚኽእል እዩ። ብዛዕባ’ቲ ኣብ “ይኸውን” ዘሎ ቀራን “ኸ” ብኸመይ ከም ዝኽሰት ኣብ ንቀራናት ዝድህስስ ጽሑፍ ከቕርቦ እየ።

“ኰነ” መጐታዊ ዘይኮነሉ ምኽንያት፤
መበቈል ግሲ “ከወነ” ካብ ግእዝ ምዃኑ ዳርጋ ሓባራዊ ምርድዳእ ኣሎ። ብልሳነ-ግእዝ ዝተጻሕፉ፡ መንፈሳውያንን ዓለማውያንን ጽሑፋት፡ ብ”ኮነ” እምበር ብ”ኰነ” ዝተጻሕፈ ኣይረኸብኩን። እንተኾነ፡ እዚ ትዕዝብቲ ንምንጻግ “ኰ” ኣእማኒ ወይ ዘይኣእማኒ መጐት ኪኸውን ይኽእል እዩ። ኣእማኒ መጐት ዚገብሮ፡ ግእዝ ብ”ኰ” ዘይምጽሓፉ እዩ። ብኣንጻሩ ንምምጓት፡ ፊደል “ኰ” መሰረታዊ ፊድል-ግእዝ ዘይኮነ፡ ድሓር ዝተኣታተወ ስለ ዝኾነ ብ”ኰነ” ዝተጻሕፈ ኣይተርኽበን ኢልካ ከም መርትዖ ኪጥቀስ ኣይከኣልን ኪበሃል ይከኣል እዩ። በዚ ኮይኑ በቲ ግእዝ መጫበጢ ከይከውን ይኽእል እዩ። ብኣደማምጻ ግን፡ ካብ ረባሕታ ዝነቐለ፡ እዚ ዚስዕብ ትዕዝብቲ ይቐርብ።

“ኰ” ብልማድ እንተ ዘይኮይኑ፡ ብድምጺ ኮነ ብረባሕታ ምስ “ከወነ” ዝምድና የብሉን። ን”ኰነ” ከም ቅኑዕ ዝቐርብ መጐት፡ እቲ “ኰ” ን”ወ” ኣብ ሕቝፉ ኣእትዩ ኣሎ ዚብል እዩ። ንእዚ ንምርጓድን ንምንጻርን ን”ኰነ” ብ”ክወነ” ይጽሓፍ እዩ። ርግጽ እቲ ግሲ ብሳድስ “ክወነ” ኢልካ ዚጽሓፍ ነይሩ እንተ ዝኸውን እቲ “ክወ” ን”ኰ” ከም ዝውክል ምተወስደ። እቲ ግሲ ግን ብግእዝ “ከወነ” ኮይኑ፡ ኣብ’ቲ ካልኣይ መስመር ሰሌዳ ቀሪቡ ከም ዘሎ፡ እቲ “ወ” ዝዕቅብ ረባሕታ ብ”ከዊ” እዩ ዝጅምር። “ከዊ” ከኣ ናይ “ኰ” ድምጺ ኣይህብን። ስለ’ዚ ብ”ኰነ” ምጽሓፍ ቅኑዕ ኣይኮነን።

ንምድምዳም፡ ኣብ’ዚ ብተደጋጋሚ ዘቕርቦ ምሕጽንታ ኣሎኒ። ንሱ ከኣ፡ ዝኾነ ጽሓፊ፡ ኣብ ክንዲ ብሃውሪ ወይ ብልማድ ዚጽሕፍ ብርድኢቱን ብኣቓልቦኡን ምዕሩይ ንኽጽሕፍ ኪጽዕር እዩ። ዝኾነ ጽሓፊ፡ “ኰነ” ወይ “ኮነ” ኢሉ ኣብ ሓዲኡ ረጊጹ ውጹእን እሩም ኣገባብ ብምኽታል ይጽሓፍ። እዚ ኣሰራርሓ ምስ ዝልመድ፡ እቲ ኣእማኒ ኮይኑ ብብዙሓት ዝተረኽበ ኣብ መወዳእታ ኪርዕም እዩ።

መዘክር
መግለጺ ብጥቕሲ(“”)፡ ንጽል-ጥቕሲ(‘’)ን ጋራዲ-ሓጹር([])ን ዝተኸበቡ ጽሑፋት፤
(ሀ) ናይ ካልእ ዘይኮነ፡ ኣብ ጥቕሲ ዝኣተወ ከም ስም/ስነ-ቓል ዝወሰድ – ኣ. “ድኹማት”፡ “ኰነ”፡ “ኰ”
(ለ) ኣብ ጥቕሲ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ጋራዲ-ሓጹር ([]) ኣትዩ ዘሎ ናይ ምንጩ ዘይኮነ፡ ኣነ ንምእራም ዝመላእክዎ እዩ።
(ሐ) ኣብ ጥቕሲ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ንጽል-ጥቕሲ (‘’) ኣትዮ ዘሎ ኣብ’ቲ ምንጩ፡ ኣብ ጥቕሲ ዚርከብ እዩ።
(መ) ካብ ጥቕሲ ወጻኢ፡ ኣብ ንጽል-ጥቕሲ (‘’) ኣትዩ ዘሎ ኣጽሓሕፋኡ ሕርኽርኽ ዚብለኒ እዩ።
ኣ. ‘ሰወደ’ ከም “ድኹም” እንኪቝጸር።
እቲ “ይልወስ”፡ “ይኽወን” … ዚብሉ ረባሕታ ዝሓዘ ዓምዲ ትእዛዝን ፍቓድን ይመስል። ሰዋስውኣዊ ክፍሉ ስለ ዝሓርበተኒ ‘ፍቓዳዊ’ ኢለ ሰምየዮ።
* ረባሕታ ግሲ “መወተ” ‘ይምወት’ ትርጉም ኣልቦ ስለ ዝኾነ ኣትሪፈዮ። እቲ ‘ምወት’ ከኣ ብልማድ “ሙት” እዩ።

ዝያዳ ሓበሬታ መዓላ ምልክትታት ስርዓተ-ነጥቢታ ኣብ እታዋት “ስርዓተ-ነጥቢ” ይርከቡ።

–ኣርኣያ ካሳ
29 ሚያዝያ 2017

“ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 1ይ ክፋል

ምንጻር ባህርያት “ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 1ይ ክፋል

ቅድሚ ሕጂ ““ኰነ” ዶስ “ኮነ” ኣይናይ ቅኑዕ ምኾነ፧” ኣብ ዚብል እታው፡ እቲ ቅኑዕ “ኮነ” ከም ዝመረጽኩ ጽሒፈ ነይረ። ዳህሳሱ ምስ ፊደል “ወ” ዝተተሓሓዘ ኮይኑ ኣብ ካልእ እዋን ከም ዘቕርቦ እውን ጠቒሰ ነይረ። ኣብ’ታ እታው ኣቶ ገብረስላሴ፡ ኣቶ ተኽለ ዘርአን ኣቶ ተስፋማርያም ቦዅረጽዮን ንእቲ ዘተ ዘሀብትም ምሃርቲ ርእይቶታቶም ጽሒፎም ኣለዉ።

እቲ “ኣብ ካልእ እዋን ከቕርቦ” ዝበልክሉ ምኽንያት፡ ንግሲታት፡ ኣብ ክንዲ ብተናጽል ምድህሳስ፡ ተመሳሰልቲ ግሲታት ወሲዲካ፡ ሓደ ጥርኑፍ ዝኾነ ኣእማኒ ስእሊ ንምቕራብ እዩ ነይሩ። ተመሳሰልቲ ዝኾኑ ግሲታት፡ ብዝተኻእለ መጠን ኪጠምሮም ዚኽእል ሓባራዊ ረቛሒ ምርካብ ኣገዳሲ እዩ። ኣብ’ዚ ናይ ሓባር-ረቛሒ ተመርኲስካ ሓደ መምርሒ ከተውጽእ ትኽእል ኢኻ። እቶም ብእቲ ዝወጽአ መምርሒ ኪቕየዱ ዘይክእሉ ከኣ መጐት ዘይክተሉ ወይ ብልማድ ተባሂሎም ይንጸሩ። እዚ ኣገባብ ኣሰራርሓ ምስ እንኽተል እሩም ኣጽሓሕፋ ብመጐት ከነቕርብ ንኽእል ኢና።

ኣብ ምምዕባል እሩም ጽሑፍ፡ ቀንዲ ዕላማይ፡ ካብ በብዝጥዕመናን በብዝመስልናን እንጽሕፍ፡ ብቐሊል ኪትግበር ዚኽእል ሓባራዊን ምዕሩይን መምርሒ ኣጽሓሕፋ ንምውጻእ እዩ። እዚ ንኽዕወት ሕሉፋት ጽሑፋትና ብምፍታሽ “ምዕሩይን እሩምን” ዚኾኑሉ ኣገባብ ሓባራዊ ጻዕሪ ይጠልብ።

ንኣብነት ካብ “ኣንበበ/ነበበ” ሓዲኦም ንኽመርጽ ዝተኸተልክዎ ኣገባብ፡ ከምኦም ዝኣመሰሉ ግሲታት (ኣዝለለ/ዘለለ ኣስበበ/ሰበበ) ዳህሲስ ኣእማኒ ንዝበልክዎ ግሲ፡ ን”ነበበ”፡ መሪጸ። ኣብ ዝመጽእ ግዜ፡ ኣጽሓሕፈ ‘ኣመላውያን’ ዝሓቝፉ ግሲታት፡ ናብ ጋዜጣ “ሓዳስ ኤርትራ” ካብ ዝለኣኽክዎ ዓንቀጽ፡ ጽማቝ ከቕርብ እየ። ሕጂ ከኣ ካብ “ኰነ/ኮነ” ን“ኮነ” መምረጽየይ ዘራጕድ መጐተይ፡ ተመሳሰልቲ ግሲታት ብምድህሳስ አቕርብ።

ናብ ርእሰ-ነገረይ ቅድሚ ምእታወይ ግን ቅድሚ ሕጂ ዝተግብረ ዳህሳስ ከም ድሕረ-ባታ አቕርብ። ኣማኑኤል ሳህለ (1998)፡ “ … ብ‘ወ’ ወይ ብ‘የ’ ዚውድኡ ወይ ኣብ ማእከል ዘእትዉ መብዛሕትኡ ጊዜ ድማ ብሰለስተ ፊደላት ዚቘሙ [እዮም]።” ይብል (ገ. 45)። ከምኡ’ውን ኣብ ክልተ ከም ዝኸፈሉ ይገልጽ። ኣማኑኤል፡ ንእቶም “ብርቱዓት” ዝሰየሞም፡ ኣብ ማእከሎም “ወ” ወይ “የ” ተሪር ዘእትዉ እዮም ይብል ። ንእቶም “ድኹማት” ዝሰየሞም ከኣ እቲ ኣብ ማእከሎም ዘሎ “የ” ወይ “ወ” ፈኵስ ወይ ከኣ ብ”የ” ወይ ብ”ወ” ምስ ዚውድኡ እዮም ይብል። ንእቶም ቀዳሞት፤ ሰየመ፡ ‘ሰወደ’፡ ቀየረ፡ ዓወረ፡ ሓየለ፡ … ንእቶም ዳሕሮት ከኣ፤ ከየደ፡ ሸየነ፡ መወተ፡ መወቐ፡ … ከም ኣብነት ይህብ።

“ድኹም”ን “ብርቱዕ”ን ዚብል ኣገላልጻ ባዕላዊ ይኹን እምበር እቶም ግሲታት ብረባሕታኦም ኪልለዩ ይኽእሉ እዮም። እቲ “ወ” ዜማእክል “ድኹም” እተባህለ ግሲ፡ ኣብ ረባሕታ ሰለስተ ምቅይያራት የርእይ እዩ። (1) ቀዳማይ ፊደሉ ናብ ሳብዕ ይቕየር፣ (2) ን“ወ” ይውሕጥ። (3) ን“ይ” የእቱ። ምቅይያራት ዘየርእይ ረባሕታ ከም ዘሎዎ እውን ማዕረማዕረኡ ኪዝርዘር እዩ። እቲ “ብርቱዕ” እተባህለ ግሲ ግን ኣብ ረባሓታ ናይ ምቅይያር ባህርይ የብሉን፣ ቀዳማይ ፊደሉን “ወ”ን ዓቂቡ “ይ” ኣየእትውን። ኣይተለምደን እምበር፡ እቲ “ድኹም” ዝተባህለ ከም እቲ “ብርቱዕ” ረባሕታ ክህለዎ ከም ዚኽእል ኪርአይ እዩ።

እቶም “የ” ዝሓቝፉ ግሲታትን ብ”ወ” ዝወድኡ ግሲታትን ኣብ ካልእ ግዜ ክምለሶም እየ። ከምኡ’ውን፡ እቲ ካልኣይ ክፋል፡ “ብርቱዓት”፡ ኣብ’ዚ ኣይክድህስስን እየ። ከም ኣብነት ግን እዞም ዚስዕቡ ግሲታት ንመርኣያ “ብርቱዓት”-ግሲታት አቕርብ፤
ሃወሰ፡ ለወየ፡ ለወጠ፡ ሓወሰ፡ ሓወዘ፡ ሓወየ፡ ሓወጸ፡ መወለ፡ መወሰ፡ መወጸ፡ ረወየ፡ ሰወረ፡ ሰወነ፡ ሰወደ፡ ከወለ፡ ዘወረ።

ኣብ’ዚ ጽሑፍ ዝድህስሶም ንእቶም “ድኹማት”፡ “ወ” ዜማክሉ ግሲታት ጥራይ እዩ። ኣብ እቲ ዳህሳስ ን“ኮነ” ዘራጕድ መጐት ከቕርብ እየ። ከምኡ’ውን ንመጐት “ኰነ” ዘፍርስ ርእይቶይ ክህብ እየ። እቶም ከም ኣብነት ዝድህስሶም ግሲታት እዞም ዚስዕቡ እዮም፤ ለወሰ/ሎሰ፡ ሰወለ/ሶለ፡ ቀወደ/ቆዶ፡ ከወነ/ኮነ፡ ነወመ/ኖመ፡ ዓወረ/ዖረ፡ ዓወደ/ዖደ፡ ዘወረ/ዞረ፡ ጠወረ/ጦረ፡ ጸወመ/ጾመ፡ ጸወረ/ጾረ፡ መወተ/ሞተ።

እቶም ኣብ ላዕሊ ተዘርዚሮም ዘለዉ ግሲታት፡ ኣብ ዝመጽእ እታው፡ ብሰሌዳ ኪድህስሶም እየ። ኣብ’ቲ ሰሌዳ ዚቐርቡ ዓምዲታት ብተርታ፡ ሱር-ግሲ፡ ቀዳማይ-ኣካል፡ ካልኣይ-ኣካል (ኣንስ/ተባእት)፡ ሳልሳይ-ኣካል (ኣንስ/ተባእት)፡ ‘ፍቓዳዊ’ (3ይ ኣ.ተባእት)፡ ትእዛዛዊ (2ይ ኣ.ተባእት) እዮም።

መወከሲ፤ ኣማኑኤል ሳህለ፡ (1998)። ሰዋስው ትግርኛ ብሰፊሑ [Sewasiw Tigrinya b’sefihu: A comprehensive Tigrinya grammar]። ኣስመራ፡ ኣሕታሚ ቀይሕ ባሕሪ። [Asmara: Red Sea Press.]

ኣርኣያ ካሳ
23 ሚያዝያ 2017

“ኰነ” ዶስ “ኮነ” ኣይናይ ቅኑዕ ምኾነ፧

“ኰነ” ዶስ “ኮነ” ኣይናይ ቅኑዕ ምኾነ፧

“እሩምን ምዕሩይን” ኣጽሓሕፋ ከዘውትር እጽዕር እየ። ንብዙሓት ኣደናገርቲ ዝመስሉኒ ቃላት ብዘተኻእለ መጠን ብመጐት፡ እንተ ዘይከእልኩ ከኣ ኣብ ሓዲኦም ረጊጸ፡ ውጹእ ብዝኾነ ኣገባብ ንኽጽሕፍ ህርድግ እብል። ሓደ ካብ እቶም ከም ዘርከበ ዝጸሓፉ ቃላት “ኰነ/ኮነ” እዩ። ብዘይ መጐት፡ ብስምዒት፡ ን”ኰነ” መሪጸ ጽሑፈይ አከናውን ነይረ። ሕጂ ግን ካብ “ኰነ” እቲ ቅኑዕ “ኮነ” ከም ዝኾነ ዘዕግበኒ ጭብጢ ረኺበ ኣለኹ። ዳህሳሱ ምስ ፊደል-“ወ” ዝተተሓሓዘ ኮይኑ ንእቶም ጐራዳት/ጐደሎታት ዚበሃሉ (ቈ፡ ኰ፡ ጐ) ፊደላት ስለ ዝሕውስ ኣብ ካልእ እዋን አቕርቦ። ንሕጂ ግን ውጺኢቱ እንሆ።

መባእታ ሱር-ግሲ ናይ “ኰነ/ኮነ” ካብ ልሳነ-ግእዝ ዝመበቆሉ “ከወነ” እዩ። ኣብ ምምራጽ “ኮነ” ካብ “ኰነ” ንእዞም ዚስዕቡ ማንታ-ቓላት ንተዓዘብ፤ ለወሰ – ሎሰ፡ ሰወለ – ሶለ፡ መወተ – ሞተ፡ ቀወመ – ቆመ፡ ነወመ – ኖመ፡ ጸወረ – ጾረ፡ ዓወረ – ዖረ፡ ዓወደ – ዖደ፡ ዘወረ – ዞረ፡ ብተዛማዲ ከኣ ከወነ – ኮነ ይኸውን። ፊደል “ወ” ደድሕሪ ፊደል-ግእዝ ኪስዕብ እንከሎ፡ ኣብ ቅዱምን ሕሉፍን እዋን፡ ንእቲ ቅድሚኡ ዘሎ ግእዝ ናብ ሳብዕ ቀይሩ ይወሓጥ እዩ (ንእዚ መጐት ዘይክተሉ’ውን ኣለዉ)። ብእዚ ምኽንያት ከኣ “ኮነ” ቅኑዕ ኣጽሓሕፋ ይኸውን።

ረባሕታ ከወነ/ኮነ ብኸፊል እነሀዉ፤ ኮይነ ኮይንኪ/ኮይንካ ኮይና/ኮይኑ ኮይንክን/ኮይንኩም።

እቲ ኣብ ቅዱምን ሕሉፍን እዋናት ዝወሓጥ “ወ” ኣብ መጻኢ እዋን ግን ይኽሰት እዩ። ንኣብነት፡ እንታይ ከም ዝኸውን ኣይፈለጥኩን።

ኣብ ቅድሚ “ኮነ” ካልእ ፊደል እንተ ሃለወ፡ እቲ “ኮ” ብቐራን (ኾ) ይጽሓፍ። ንቐራናት ፊደላት (ቐ፡ ቘ፡ ኸ) ዝምልከት ዳህሳስ ኣብ ካልእ ግዜ ይቐርብ። ንሕጂ ግን ሓደ ኣብነት እንሆ፤ ዝኾነ ኮይኑ ኣሎ – እቲ ፊደል-“ዝ” ንፊደል-“ኮ” ናብ ፊደል-“ኾ” ቀይርዎ፣ እቲ ካልኣይ ቃል ግን፡ ኣብ ቅድሚኡ ፊደል ስለ ዘይብሉ ብዘይ ቀርኒ ተጻሒፉ።

ኣርኣይ ካሳ
20 ለካቲት 2017

ረባሕታ ስም 2

ኣብ ዝሓለፈ እታው (11 ግንቦት 2016) ረባሕታ-ስም ኣብ ክልተ ከም ዝኽፈል፡ ሓደ ካብ ክፋሉ፡ ረባሕታ-ስም ብቍጽሪ፡ ተዳህሲሱ። እቲ ካልኣይ ክፋሉ፡ ረባሕታ-ስም ብጾታ ኣብ ተባዕታይ ወይ ኣንስታይ ከም ዝኽፈል እውን ተጠቒሱ ነይሩ። ኣብ’ዚ ዝድህሰስ፤ ኣድላይነት ረባሕታ-ስም ብጾታ፡ ንእቲ ልሙድ ስነ-ህይወት ዝመንቀሊኡ ረባሓታ ምንጻርን ዘይደናግር ስነ-ቓል ንምቕራብን እዩ።

“ጾታ” ዝብል ቃል ብዘይ ትግባረ-ትሕዝቶ ትርጕም ኣልቦ እዩ። ኣብ ማሕበራዊ፡ ስነ-ህይወትን ሰዋስውን ዝተፈላለዩ ትርጕም ኣለውዎ። ኣብ ክፍሊ-ዝርርብ ስለምንታይ ረባሕታ-ስም ብጾታ ከም ዜድልይ ዚገልጽ የልቦን። ትግባረኡ ካብ ምዝርዛር ሓሊፉ፡ ኣብ ትሕቲ ስም፡ ኣብ ጽሕፈት ዜብርክቶ ብሩህ ኣይኰነን።

ኣብ ሰዋስው፡ መግለጺን ኣከፋፍላን ረባሕታ-ስም ብጾታ ከም እቲ ኣብ ስነ-ህይወት ዝወሃብ እዩ። ብእዚ ምኽንያት ከኣ ንእቶም ብስነ-ህይወት ተባዕታይ ወይ ኣንስታይ ዘይኰኑ ናይ ሓባር ወይ ግኡዝ/ኣጓጕል/ኵላዊ ብምባል ካልእ ክፍሊ ዝተማህዘሎም። ኣብ ሰዋስዉ ግን ጾታ ኣካል ስነ-ህይወት ኣይኰነን፡ ከምኡ’ውን ስማት፡ እቶም ብስነ-ህይወት ዚልለዩ እንተ ዘይኰኑ ካልኦት ብኣጽሓሕፋኦም ጾታ ዘነጽርሉ ኣገባብ የልቦን። ዝዀነ ስም ኣብ ሓረግ ወይ ምሉእ-ሓሳብ (ም.ሓ.) ኪኣቱ እንከሎ ካብ ክልተ ጾታ (ተባዕታይ/ኣንስታይ) ሓዲኡ ንኪሕዝ ዜገድድ ካልእ ኣካል ሰዋስው እዩ። ግድነት ክልተነት ጾታ ኣብ ስም ብሰለስተ መዳይ ይኽሰት፤
(1) እቶም ስማት ብዝውክልዋም ተወላጠ-ስማት ኪጥቀሱ እንከለዉ ካብ ክልተ ክፍሊታት ጾታ ንሓዲኡ ኪሕዙ ይግደዱ – ንስኺ፡ ንስኻ፡ ንሱ፡ ንሳ፡ ንሳቶም፡ ንሳተን፡ …
(2) እቶም ስማት ብዝገልጽዎም ቅጽላት ኪጥቀሱ እንከለዉ ካብ ክልተ ክፍሊታት ጾታ ንሓዲኡ ኪሕዙ ይግደዱ – እታ፡ እቲ፡ እተን፡ እቶም፡ ጸሊም፡ ጸላም፡ ሓጺር፡ ሓጻር፡ …
(3) እቶም ስማት ከም ብዓል-ቤት ወይ ተሳሓቢ ብዝፍጸምዎ ተግባር ወይ ኵነት ኪግለጹ እንከለዉ ካብ ክልተ ክፍሊታት ጾታ ንሓዲኡ ኪሕዙ ይግደዱ – እያ፡ እዩ፡ በለት፡ በለ፡ (ድሕረ-ጥብቆ) “ኡ” “ኣ”።

ብሓጺሩ፡ ክፍሊታት ጾታ ዝያዳ ዝንጸርሉ ኣብ ተወላጠ-ስም፡ ቅጽልን ግሲን ኪትግበሩ እንከለዉ ጥራይ እዩ። በዚ ምኽንያት እዩ ኣቐዲሙ “ጾታ” ከም ኣርእስቲ ኣብ ትሕቲ ስም ስለምንታይ ከም ዘድለየ ኣብ ሕትቶ ዘእተወ።

ኣብ ትግባረ ስነ-ቓላት ሰዋስው እንተ ኣድሃብና፡ “ተባዕታይ”ን “ኣንስታይን” ቅቡላት ስነ-ቓላት እኳ እንተ ዀኑ፡ ኣብ ትርጕም ስነ-ህይወት ዝተሓጽሩ እዮም። እቲ “ጾታ” ዝብል ቃል ንገዛእ ርእሱ ስም ኰይኑ ብተባዕታይ ጾታ ይጽሓፍ፣ ንኣኡ ንምምዕራይ እቲ ካልኣይ ክፋሉ ኣብ ክንዲ “ኣንስተይቲ”፡ “ኣንስታይ” ይብሃል።

ንጾታ፡ ከም ሰዋስውኣዊ ስነ-ቓል፡ ካብ ትርጕም ስነ-ህይወት ንምፍላይን ንእቶም ካብ ስነ-ህይወት ወጻኢ ንዝዀኑ ነገራትን ሓሳባትን ንምጥቕላልል፡ ካልእ ስነ-ቓል ምምራጽ ይሓሽ። በዚ ከኣ “ተባእት”ን “ኣንስ” ዝብሉ ቃላት ልሳነ-ግእዝ ይምረጹ። ቃል-ብ-ቓል ትርጕሞም “ተባዕታይ”ን “ኣንስታይን” ምዃኑ ግን ርግጽ እዩ። ብሩህ ዘይኰነ እቶም ካብ ስነ-ህይወት ወጻኢ ዝዀኑ ሰዋስውኣዊ-ስማት፡ ማለት ነገራትን ሓሳባትን፡ ካብ ክልተኡ ጾታ ናብ ሓዲኡ ዝስርዕሉ ውጹእ ናይ ሓባር ረቛሒ ዘይምህላዉ እዩ። እዚ ዳርጋ ናብ ጽሓፍቲ ዝሕደግ ጕዳይ ይመስል። እዚ ዀይኑ ብልማድ ዝትግበሩ ኣብ ግምት ኪእትዉ ይግባእ። ብሓፈሻ፡ ረባሕታ-ስም ብጾታ ኣብ ሰዋስው ብኸም’ዚ ዝስዕብ ኣገላልጻ ኪትግበር መጐታዊ ይኸውን።

ረባሕታ-ስም ብጾታ ኣብ ክልተ ይኽፈል፣ ንሳቶም ከኣ (1) ተባእት (2) ኣንስ ይበሃሉ።
(1) ተባእት-ጾታ ንተባዕታይ ፍጡርን ብተባዕታይ-ጾታ ንዝግለጽ ነገር፡ ሓሳብ ይጥቕልል። ብስነ-ህይወት ኪፍለዩ ዝኽእሉ ግን ፍሉይ ስም ዘይብሎም፡ ብልማድ፡ ብተባዕታይ-ጾታ ስለ ዝግለጹ፡ ኣብ ምዝርዛኣር ኣብ ትሕቲ ተባእት-ጾታ ይኣትዉ። ንኣብነት፤ ህጻን፡ ቈልዓ፡ በጊዕ፡ ኣድጊ፡ መምህር። ኣብ ም.ሓ. ወይ ሓረግ ኪጸሓፉ እንከለዉ ግን ከከም ጾትኦም ብተወላጠ-ስም፡ ቅጽል ወይ ግሲ ይልለዩ። ከምኡ’ውን ተባዕትዮን ኣንስተቲታን ብሓባር ኣብ ዝጥቀስሉ ግዜ ናይ ተባእት-ጾታ ተወላጠ-ስም፡ ቅጽል ወይ ግሲ ይሕዙ።

(2) ኣንስ-ጾታ ንኣንስተይቲ ፍጥርቲን ብኣንስተይቲ-ጾታ እትግለጽ ነገር ወይ ሓሳብ ትጥቕልል። እንሳሳት ብሓባር ብኣንስ-ጾታ ምዝርዛር ልሙድ እዩ። ንኣብነት፣ ከብቲ፡ ኣባጊዕ፡ ኣጣል፡ …።

ኣርኣይ ካሳ
13 ሓምለ 2016።

ረባሕታ ስም

ረባሕታ ስም
ኣብ ዝሓለፈ እታው (29 ምያዝያ 2016) ንረባሕታ-ስም ዝምልከት ብተደጋጋሚ ንዝቐርበለይ ሕትቶታት ሓጺር መብርሂ ከቐርብ እየ ኢለ ነይረ፡ እንሆ ድማ፤

ኣብ ሰዋስው፡ “ስም” ዝብል ስነ-ቓል ሓደ ካብ እቶም ሸሞንተ ክፍሊታት-ዝርርብ ኰይኑ ንሰብ፡ ቦታ፡ ነገር ወይ ሓሳብ ዚጠቅስ ቃል እዩ። ስም፡ ብቍጽሪን ብጾታን ረባሕታ ኣለዎ። ብጾታ-ረባሕታ – ተባዕታይ ወይ ኣንስታይ (ንምሕጻር፡ ብ”ተባእት”/”ኣንስ” እንትዝትክኡ ምሓሸ)፡ ብቝጽሪ-ረባሕታ ከኣ ንጽል ወይ ብዙሕ ይበሃሉ።

ኣብ’ዛ “ብሎግ” ምሉእ ዳህሳስ ረባሕታ-ስም ምስ እናይ መወከሲኡ ኣይክቐርብን እዩ። እቲ ዝቐርብ ኣብ ትግብረ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ዘተኰረ ሓጺር መግለጺ እዩ። ኣብ’ዚ መግለጺ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ቅጥዒ ንምትሓዙን ንምቅላሉን ዝተገብረ ፈተነ፡ ምንጪ ፊደላት-ቃል ኣብ ረባሕታ-ቍጽሪ ኪዕቀቡ እምበር ብዘይ ምኽንያት ከይቐይሩ ምትሕስሳብን ኣብነታት ረባሕታ-ስማትን ይቐርብ።

ኣገባብ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም – ካብ ንጽል ናብ ብዙሕ ምቕያር – ብርክት ዝበሉን ዝተሓላለኹን ኣብ ርእሲ ምዃኖም ውሱናት ኣይኰኑን፣ ውጹእ መምርሒ’ውን የልቦን። ግን፡ ብፊደል ሳልስ ዝውድእ ንጽል-ስም ኪበዝሕ እንከሎ እቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ይቀየር ዝብል ‘መምርሒ’ ኣሎ። ንምንታይ እቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ኪቕየር ከም ዘለዉ ዝቐረበ መጐት (ላዛ፡ ባህሪ) ኣእማኒ ኣይኰነን። ብሳልስ ዝውድእ ዝዀነ ቃል፡ ፊደል-ሳድስ ምስ ዝልቀቦ ናብ ሳድስ ዜስምዕ ድምጺ ስለ ዝህብ፡ ብሳድስ ምጽሓፉ ይርኣይ እዩ። ካብ ብስምዒት ግን ብመጐት ኪምራሕ፡ ቃላት መሰረታዊ ኣጽሓሕፍኦም ኣብ ረባሕታ ኪዕቅቡ፣ እንተ ተቐየሩ፡ ብቑዕ ምኽንያት መቐየሪኦም ኪህሉን ኣብ ትንታነ መሰረታዊ ኣጽሓሕፍኦም ዚገሃደሉ ኣገባብ ኪህሉ ይግባእ። እዚ ምስ ዝትግበር ኣብር’ሲ መጐታዊ ምዃን መምርሒታት እውን ምወሓዱ። ኣብ’ዚ ዝቐርብ ረባሓታ-ቍጽሪ ስም ዚቃለለሉ መምርሒ ምውጻእ፡ በቲ መምርሒ መሰረት ዕቃበ ፊደላት-ቃል ኣብ ረባሕታ ንምርኣይ እዩ። ብዛዕባ ጽልዋ ንባብ ኣብ ልግብጋብ-ፊደላት፡ “ኣደማምጻ” ዚብል እታው 8 መጋቢት 2014 ምውካስ ይከኣል።

ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ኣብ ክልተ ይኸፈል፤
1. እቲ ንጽል-ቃል ብፊደል-ሳድስ ዝወድእ እነተዀይኑ፡ ድሕረ-ጥብቆ “ኣት” ብምልቃብ ናብ ብዙሕ ይቕየር። ፊደል “ኣ”፡ ደድሕሪ ፊድል-ሳድስ ኪመጽእ እንከሎ፡ ንእቲ ሳድስ ናብ ራብዕ ቀይሩ ይወሓጥ እዩ። ውጺኢቱ፡ “እቲ መወዳእታ ሳድስ ናብ ራብዕ ተቐይሩ ፊደል-‘ት’ ዝተለቀበሉ” ይመስል።
2. እቲ ንጽል-ቃል ብፊደል-ሳድስ ዘይወድእ እንተዀይኑ፡ ድሕረ-ጥብቆ “ታት” ብምልቃብ ናብ ብዙሕ ይቕየር። እቲ መወዳእታ ፊደል-ቃል ሳልስ ዝዀነ፡ ንእቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ለዊጥካ “ታት” ትልቅብ ዝብል ካብ ልምዲ ኣደማምጻ ዝነቐለ መጐት ንምንጪ ቃል ስለ ዘይዕቅብ ይትረፍ።

ብእዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ክልተ-መምርሒታት ዘይቅየዱ ንጽል-ቓላት፡ መጐት ዘይክተሉ ይብሃሉ። መጐት ዘይኽተሉ ረባሕታ-ስማት ናይ ሓባር ረቛሒ (ካብ-ንጽል፡ ናብ-ብዙሕ) ስለ ዘይብሎም፡ ክጽንዑ ኣምበር መምርሒ ኪወጾም ኣይከኣልን። ኣብ’ዚ ጕጅለ ዝርከቡ ረባሕታ-ስማት ገሊኦም ብልምዲ፡ ገሊኦም ካብ ግእዝ ዝረዓሙን ናይ ግእዝ “ኣገባብ”-ረባሕታ ዝሓዙ ዝመስሉን ቃላት እዮም።

ካብ’ዚ ቀጺሎም ኣብነታት ይቐርቡ፤
(ሀ). መምርሒ-1 ዝኽተሉ ቀለልቲ፡ ኣዋጠርቲ ኣይኰኑን።

ንጽል ንጽል+ኣት = ብዙሕ ሳድስ+ኣ=ራብዕ ምስ ተቐየረ
ሰብ ሰብ+ኣት ሰብኣት ሰባት
ስም ስም+ኣት ስማኣት ስማት
ሰዓት ሰዓት+ኣት ሰዓትኣት ሰዓታት
በራድ በራድ+ኣት በራድኣት በራዳት
ሓሳብ ሓሳብ+ኣት ሓሳብኣት ሓሳባት

(ለ) መምርሒ-2 ዝኽተሉ፡ (ብፊደል-ሳልስ ዚውድኡ ንጽል ስማት ኪበዝሑ እንከለዉ ምንጪ ፊደሎም ከም ዝተዓቀብ ምዕዛብ የድሊ)

ንጽል ንጽል+ታት = ብዙሕ
ሕጊ ሕጊ+ታት ሕጊታት
ባሕሪ ባሕሪ+ታት ባሕሪታት
ብርኪ ብርኪ+ታት ብርኪታት
ነጸላ ነጸላ+ታት ነጸላታት
ኣርእስቲ ኣርእስቲ+ታት ኣርእስቲታት
ኣቦ ኣቦ+ታት ኣቦታት
ኣደ ኣደ+ታት ኣደታት
ክፍሊ ክፍሊ+ታት ክፍሊታት
ዋንጫ ዋንጫ+ታት ዋንጫታት
ዓውዲ ዓውዲ+ታት ዓውዲታት
ጋዜጣ ጋዜጣ+ታት ጋዜጣታት

(ሐ) መጐት ዘይክተሉ፡ ኪጽንዑ ዘለዎም ኣብነታት ኪቐርብ እዩ። ብዝተኽእለ መጠን ገለ ካብ እቶም ኣብ ትሕቲ “ብመጐት” ዘለዉ ረባሓታታት እንተ ዝልመዱ መጐት-ዘይክተሉ ቃላት ምወሓዱ።

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ብልማድ
ሰብኣይ ሰብኣይ+ታት ሰብኣያት ሰብኡት
ኣንጭዋ ኣንጭዋ+ታት ኣንጭዋታት ኣናጹ
ኵርምቲ ኵርምቲ+ታት ኵርምቲታት ኰራርምቲ
ገዛ ገዛ+ታት ገዛታት ገዛውቲ
ብዓል- ሰብ-
ወዲ- ደቂ-
ጓል- ደቂ-

እዞም ታሕተዎት ሰለስተ፡ ዋንነት ዜመልክቱ ቅድመ-ጥብቆ-ስም እመበር ርእሶም ዝኸኣሉ ቃላት ኣይኰኑን። እቲ መላግቦ-ሓንጻጽ (-) ኣድላዪ ዝገብሮ ካብ’ቶም ርእሶም ዝኸኣሉ ቃላት (ወዲ፡ ጓል፡ ብዓል) ንምፍላይ እዩ።

ናይ “ግእዝ ኣገባብ” ረባሕታ ዝተኸተሉ ዝመስሉ ግን ተመዓራራይነት (ካብ-ንጽል፡ ናብ-ብዙሕ) ዘይብልም፣ ሓባር ዜምስሎም እቲ ብዙሖም ጥራይ እዩ፣ እዚ ከእ ብፊደል-“ኣ” ጀሚሮም ብፊደል ሳድስ ምድምዳሞም እዩ።

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ብልማድ
ርእሲ ርእሲ+ታት ርእሲታት ኣራእስ
በጊዕ በጊዕ+ኣት በጊዓት ኣባጊዕ
በጽሒ በጽሒ+ታት በጽሒታት ኣባጽሕ
ብዕራይ ብዕራይ+ኣት ብዕራያት ኣብዑር
ኣድጊ ኣድጊ+ታት ኣድጊታት ኣእዱግ
ከልቢ ከልቢ+ታት ከልቢታት ኣኻልብ
ዓርኪ ዓርኪ+ታት ዓርኪታት ኣዕሩኽ
እልፊ እልፊ+ታት እልፊታት ኣእላፍ
ጓል ጓል+ኣት ጓላት ኣዋልድ
ወዲ ወዲ+ታት ወዲታት ኣወዳት

ካብ ረባሕታ-ግእዝ ብቐጥታ ዝረዓሙ (ናይ ንጽል ረባሕታ ዘይምዃኑ ንምንጻር፡ እቲ ብዙሕ-ግእዝ ኣብ ሓጹር ተመልኪቱ ኣሎ)

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ካብ ግእዝ ዝረዓመ
ሰበይቲ ሰብይቲ+ታት ሰበይቲታ ኣንስቲ (አንስት)
መልኣኽ መልኣኽ+ኣት መልኣኻት መላእኽቲ (መላእክት)
መስፍን መስፍን+ኣት መስፍናት መሳፍንቲ (መሳፍንት)
መጽሓፍ መጽሓፍ+ኣት መጽሓፋት መጻሕፍቲ (መጻሕፍት)
ስኒ ስኒ+ታት ስኒታት ኣስናን (አስናን)
እዝኒ እዝኒ+ታት እዝኒታት ኣእዛን (አእዛን)
እግሪ እግሪ+ታት እግሪታት ኣእጋር (አእጋር)
ዓጽሚ ዓጽሚ+ታት ዓጽሚታት ኣዕጽምቲ (አዕፅምት)
ጻድቕ ጻድቕ+ኣት ጻድቓት ጻድቃን (ጻድቃን)
ጽፍሪ ጽፍሪ+ታት ጽፍሪታት ኣጽፋር (አጽፋር)

ኣርኣይ ካሳ
11 ግንቦት 2016።

“ዝ” እናበሉኻዶ ትድንዝዝ!

“ዝ” እናበሉኻዶ ትድንዝዝ!

ፊደል “ዝ” ኣብ ርእሲ እቲ ከም ተራ ፊደል ዜገልሎ፡ ተወሳኺ ሰዋስውኣዊ ክፍሊ እውን ኣለዎ። እዚ ከኣ ክንዲ-ስም (ተወልጠ-ስም) ኰይኑ ቀቅድሚ ግሲ ዝኣቱ ቅድመ-ጥብቆ (ቅ.ጥ.) እዩ። ኣብ’ዚ ዝለዓል እቲ ሰዋስውኣዊ ክፍሉ እዩ።

ትግባረ ቅ.ጥ. “ዝ” (ከምኡ’ውን ቅ.ጥ. “ክ”) ኣዋጣሪ ብምዃኑ ኣብ ጋዜጣ ሓዳስ ኤርትራ (ካብ 2010 ጀሚሩ) ዝተኻየዳ ዘተታት ብዘይ መዕለቢ ሸንኰለል ኢለንን ይብላን ኣለዋ። ኣብ’ዛ “ብሎግ”፡ ኣብ እቲ ኣርእስቲ ምሉእ ዳህሳስ ክገበር ዘይኰንኩስ፡ ጽሑፈይ ዝመበገሲኡ ተደጋጋሚ ሕትቶታት ስለ ዝለዓል፡ ሓጺር መልሲ ንምሃብ እዩ። ምሉእ ዳህሳስ ምስ እናይ መወከሲኡ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ኪቕርብ እዩ።

ብሓፈሽኡ ኣብ’ዚ ምብህሃል ዝካፈሉ ኣብ ክለተ-ጕጅለ ዝተመቕሉ ይመስሉ – ‘ተጣበቕቲ’ “ዝ/ዚ”ን ‘ተቓወምቲ’ን። እቶም “ተቓወምቲ”፡ ብዘይካ “ዝ” ካልእ ጕጉይ እዪ፡ ኪጸሓፍ እውን የብሉን በሃልቲ እዮም። “ተጣበቕቲ” ከኣ፡ እቶም ቅድመ-ጥብቆታት ክንዲ-ስም፡ ብዝሒን እዋንን ስለ ዘነጽሩ ኪትግበሩ ኣለዎም በሃልቲ እዮም።

ብወገነይ፡ ካብ እዞም ክልተ-ጕጅለ፡ ብመጐት ፍልይ ዝበለ ኣርኣእያ እዩ ዘሎኒ። እታ ቅ.ጥ.፡ ከም’ቲ “ተቓወምቲ” ዝብልዎ፡ “ዝ” ጥራይ እያ። እንተዀነ እቶም ብ”ተጣበቕቲ” ዝጥቀሱ ዘለዎ ቅድመ-ጥብቆታ ነብሶም ዝኸኣሉ ቅ.ጥ. ዘይኰኑስ፡ ኣደማምጻ ዝጓዕጸጾም፡ ውጽኢት ቅማረ (ሳድስ + ‘ኣመላውያን’) እዮም፣ ምትግባሮም ከኣ ቅኑዕ እዩ። ፊደል-ሳድስ ምስ ‘ኣመላውያን’-ፊደላት (አ፡ የ፡ ወ፡ …) ክጸጋጋዕ እንከሎ፡ ኣብ ኣደማምጻ፡ ምቅይያርን ምውሓጥን ሆህያት የኸትል እዩ፣ እዚ ምቅይያርን ምውሓጥን ኣብ “ዝ” ጥራይ ዝተሓጽረ ኣይኰነን። እቲ ብጽሑፍ ዝርአ ምቅይያር ውጽኢት ናይ እዚ ኣደማምጻ እዩ። ብዛዕብባ “ኣደማምጻ” እታው 8 መጋቢት 2014 ምውካስ ይከኣል። ኣብ’ዚ ዳህሳስ፡ ቅ.ጥ. “ዘ/ዜ/እ” እውን ምስ “ዝ/ዚ፡ ይስርዑ።

ዝተፈላለዩ ኣብነታት ምቅይያር “ዝ” ዘነጽሩ እነሀው፤

(1) (ኣነ) እመጽእ ኣለኹ። (ኣነ) ክሳዕ ዝእመጽእ ተጸበ። (ኣነ) ክሳዕ ዝመጽእ ተጸበ። “እ” ይወሓጥ
(2) (ንሱ) ይመጽእ ኣሎ። (ንሱ) ክሳዕ ዝይመጽእ ተጸበ። (ንሱ) ክሳዕ ዚመጽእ ተጸብ። ዝ+ይ= ዚ
(3) ኣብ ገዛ ዝኣሎ/ዝኣላ ሰብ ጸውዕ። ኣብ ገዛ ዘሎ/ዘላ ሰብ ጸውዕ። ዝ+ኣ= ዘ
(4) ሓደ ሰብ ይመጽእ ኣሎ። እቲ ዝይመጽእ ዝኣሎ ሰብ በርሀ እዩ። እቲ ዚምጽእ ዘሎ ሰብ በርሀ እዩ። ዝ+ይ=ዚ፣ ዝ+ኣ=ዘ።
(5) ሓደ ሰብ ማይ የምጽእ ኣሎ። እቲ ማይ ዝየምጽእ ዝኣሎ ሓወይ እዩ። እቲ ማይ ዜምጽእ ዘሎ ሓወይ እዩ። ዝ+የ=ዜ፣ ዝ+ኣ=ዘ
(6) ትም ዝኣይ ይብሉ ቈልዑ መጺኦም። ትም ዘይ ይብሉ ቈልዑ መጺኦም። ትም ዘይብሉ መጺኦም። ኣብ’ዚ ቀመር፡ ዝ+ኣ=ዘ ጥራይ ዘይኰነስ ምውሓጥ ፊደል’ውን ኣሎ (ይ+ይ=ይ)

ምትንታን፤
(1) ንስኻ ዘይኰንካስ፡ ኣነ እየ ዝመጽእ። – ንስኻ ዝኣይ ኰንካስ፡ ኣነ እየ ዝእመጽእ። ዘ=ዝ+ኣ፣ ዝ=ዝ+እ
(2) ብሳልስ ዚውድእ ስም ይተዓቀብ። – ብሳልስ ዝይወድእ ስም ይተዓቀብ። ዚ=ዝ+ይ
(3) ዓወት ዜበስር ሰብ ህቡብ እዩ። – ዓወት ዝየበስር ሰብ ህቡብ እዩ። ዜ=ዝ+የ

ኣብ ላዕሊ ከም ዝርአ እታ ቅ.ጥ. ኵልሳዕ “ዝ” እያ። እቶም ዝተኸስቱ ምቅይያራት ውጽኢት ኣደማምጻ እዮም።

ክሳዕ ብሰፊሑ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ዝድህሰስ እዚ መብርሂ-ኣጠቓቕማይ ኣኻሊ እዩ እብል። ከም’ቲ ኣብ መእተዊ ዝጠቐስክዎ ትግብረ ቅ.ጥ. “ዝ” (ከምኡ’ውን “ክ”) ኣዋጣሪ እዩ፣ ኣድማምጻ ዝቐየዶ ልምዲ ምርዳእ/ምብታኽ ጽዑቕን ተኸታታሊን ጻዕሪ ይሓትት።

ኣብ ዝቕጽል እታው፡ ንረባሕታ-ስም ዝመልከት ብተደጋጋሚ ዝቐርብለይ ሕትቶታት ሓጺር መብርሂ ከቐርብ እየ።

ኣርኣይ ካሳ
29 ምያዝያ 2016።