Archives

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ፧ 3/12

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ፧ 3/12
ብኣርኣያ ካሳ
ካልጋሪ፡ ካናዳ
2017

ሀ. ሕትመትን ሰዋስውን

1. ዘይንጹርን ተገራጫዊን ዕላማ መጽሓፍ

ኣብ “መቕድም” መጽሓፍ፡ ነባባይ ብኸመይ ንእዛ መጽሓፍ ከም ዝኽተላ ዝቐረበ መርሓ-ፍኖት፡ ንጹር ዘይኮነ ነንሕድሕዱ ዚዋቓዕ እዩ። ከም ቀንዲ መበገሲ መጽሓፍ ዝተጠቕሰ፡ “ኣብ ኣጠቓቕማ ቃላት ትግርኛ ምዕቡል ኣገባብ ንምትእትታው ኢዩ።” ይብል (ገጽ 8፡ 1ይ ሕ.ጽ.)። ንእዚ ዘፍርስ፡ ኣብ ገጽ-9፡ 4ይ ሕ.ጽ.፡ “ኣብ’ዛ መጽሓፍ ቀሪቡ ዘሎ ኣገባብ፡ ኣነ [የማነብርሃን] ኣብ ትግርኛ ክተኣታቶ ኣለዎ ዝብሎ ኣይኮነን።” ይብል። ቀጺሉ ንእዚ ተገራጫዊ ሓሳቡ ንኸራጕድ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረ ጽሕፈት ትግርኛ ኣገባብ ዘይብሉ ብምንባሩ ኣብ ጸገም እዩ ዘሎ፣ ሕጂ ንሱ (የማነብርሃን) ናቱ ኣገባብ ኣተኣታትዩ ንእቲ ኣብ ጸገም ዘሎ ቋንቋ፡ ጸገም ዚውስኸሉ ኮይኑ ስለ ዝተራእዮ እዩ ይብል።

የማነብርሃን፡ እዚ ኣብ ላዕለ ዝተጠቕሰ መልእኽቲ ረሲዑ፡ “ዕላማ እዛ መጽሓፍ … ብሓፈሻኡ ቃላት ትግርኛ ብእተፈላለየ ኣገባብ ንምፍላጥን ንምጥቃምን …” እዩ ይብል (ገጽ 12፡ 1ይ ሕ.ጽ.)። ኣብ “መቕድም” ዝተባህለ ከየገናዘበ፡ “ኣብ’ዛ ንኡስ ኣርእስቲ እዚኣ [“ሰለስተ ኣገባብ ኣብ ኣጠቓቕማቃላት”] ቀሪቡ ዘሎ ኣገባብ ኣጠቓቕማ ቃላት፡ ኣብ ቋንቋ ትግርኛ ሓድሽ ኢዩ። በዚ ምኽንያት ገለ ሰባት ንምቕባሉ ይኸብዶም ኢዩ፡ ገለ እውን የጸግሞም ይኸውን ኢዩ፡ …” ይብል (ገጽ 189፡ 1ይ ሕ.ጽ.)። ከምኡ’ውን ክዝውተሩ ዘይግበኦምን ዝግበኦምን ይዝርዝር (ገጻት 264-265)፣ እሩም ኣጠቃቕማ ቃላት የቕርብ (ገጽ 266)። የማነብርሃን ገለልተኛ ኮይኑ ፡ ገለን ብ “እዩ” ገለን ከኣ “ኢዩ” ኢሎም ይጽሕፉ ይብል (ገጽ 10)። ብግብሪ ግን፡ ኣብ ሓዲኡ ዝወድቐሉ ምኽንያት እንከይገለጸ፡ ብውጹእ “ኢዩ” ብምምራጽ ጽሕፈቱ የከናውን።

የማነብርሃን፡ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዚብል ኣርእስቲ መምረጺኡ ምኽንያት እንኪህብ፡ “ቃላት ኣብ ኩሉ ንጥፈታትና–[ሓሳባታትናን] [ርእይቶታትና] ብንጹር ንምትሕልላፍን ንምግላጽን ዘኽእሉና እቶም ቀንዲ መሳርሒ ቋንቋ [እዮም]።” ይብል (ገጻት 11-12)። ከምኡ’ውን ንቓል ብኸም’ዚ ይገልጾ፡ “ትርጕም ዝህብ ወይ ርዱእ ዝኾነ ሓሳብ ብጐሮሮ ንምትሕልላፍ ወይ ንምግላጽ ወይ ንምዝራብ ዘኽእል [ዘኽእሉ] ደሃይ ወይ ድምጺ (ድምጺታት) [እዮም]።” ይብል (ገጽ 303)።

ኣብ ላዕሊ ብዛዕባ ምምራጽ ኣርእስቲን ትርጕም ቃልን ዝተዋህበ መግለጺ ብሩህ ኣይኮነን። እዛ መጽሓፍ “ኩሉ-ሓቈፍ” እምበር ኣብ “ቃላት” ዘተኰረት ጽሕፍቲ ኣይኮነትን። ዝተዋህበ ትርጕም “ቃል” እውን ብኸፊል ጥራይ እዩ ቅኑዕ። “ቃል” “ትርጕም ዘሎዎ” መሳርሒ እምበር “ርድኡ ዝኾነ ሓሳብ” ዘቕርብ ኣይኮነን። ከምኡ’ውን፡ የማነብርሃን፡ ንትርጕም “ቃል” ኣብ ዝድመጽ ባህርይ ጥራይ ደሪትዎ ኣሎ። እቲ ቀንዲ መልእኽቱ ዘመሓላልፈሉ ዘሎ መራኸቢ፡ እቲ ጽሑፋዊ “ቃል” ግን ኣይጠቐሶን።

“ቃል” እቲ ዚድመጽ/ዚስማዕ (ብኣፍ/እዝኒ) ጥራይ ዘይኮነስ እቲ ብፊደላት ተጻሒፉ ንእቶም ዝድመጹን/ዚስምዑን ዝውክል ዝርአ (ብዓይኒ) እውን እዩ። ንመነጸሪ እቶም ዚጽሓፉ ቃላት፡ ሆህትን ካልኦት ምልክት ስርዓተ-ነጥብታት ኣብ መንጎ ይኣትዉዎም እዮም። እዞም ቃላት ኣኻኺብካ ኢኻ ሓሳብካ እትገልጽ። ብግቡእ ምስ እትትግብሮም ከኣ ኢኻ “ርዱእ ዝኾነ ሓሳብ” እተቐርብ።

የማነብርሃን፡ “መጽሓፍ ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ”፡ “… መዝገበ ቃላት ዘይኮነትስ፡ ቃላት ብበበይኑ ኣገባብ ኣብ ስራሕ ምውዓሎም ኢያ እትገልጽ …” ይብል (ገጽ 11፡ 1ይ ሕ.ጽ.)።

ትሕዝቶ መጽሓፍ እንተ ተፈተሸ፡ ኣቀራርባ እዛ መጽሓፍ ካብ መዝገበ-ቓላት (ትርጉም ቃላት ዝህብ) ዘይትፈለይ ኮይና ትርከብ። እቲ 50% እታ መጽሓፍ ዝኸውን፡ ኣብ ትሕቲ “9. ተመስሳለቲ ቃላት ትግርኛ” ዝርከቡ እታዋት፡ እታዋት መዝገበ-ቓላት እዮም። ንኣብነት እቲ ን”ሂላ” ዝተዋህበ መግለጺ ከም’ዚ ይብል፡ “ሂላ፤ ሃህ-ዝበለ ቦታ፡ ጋህ-ዝበለ ቦታ፡ ክፉት ቦታ፡ ቃልዕ ቦታ፡ ዘይተኻፋፈለ ገፊሕ ክፍሊ/ገዛ” (ገጽ 41)። እዞም ን”ሂላ” ተመሳሰልቲ ተባሂሎም ዝቐረቡ፡ መግለጺ ሓርጋት እምበር መብረ “ሂላ” ዝኾኑ፡ ርእሶም ዝኸእሉ ቃላት ኣይኮኑን።

2. ቅርጺ ኣልቦ ውዳበ መጽሓፍ

መጽሓፍ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ”፡ ውዳበ ቅርጺ-መጽሓፍ ዘይተማልእ ጥራዝ እያ። ኣብ’ቶም ገጻት መጽሓፍ ሰፊሮም ዘለዉ ቍጽሪ ዓረባዊ-ኣሃዛት፡ ቅጥዒ መጽሓፍ ዘይሓዙ፡ ካብ-ገበር-ንገብር እዮም። ገጽ-1፡ ካብ እቲ ገበር-ውሽጢመጽሓፍ ጀሚሩ ክሳዕ ገጽ-308፡ መወዳእታ ገበር-ውሽጢ ብተርታ ይቕጽል። እቲ ዝውቱር ኣጽሓሕፋ ቍጽሪታት-ገጻት ብዓረባዊ-ኣሃዝ ኮይኑ፡ ገጽ-1 ኣብ ቀንዲ እቲ መጽሓፍ ዘተኮረሉ ጕዳይ ይሰፍር፣ መወዳእታ ቍጽሪ-ገጽ ከኣ ኣብ ቀንዲ መንቀሊ ጕዳይ መጽሓፍ ዝተወድኣሉ ገጽ ይጽሓፍ። ቅድሚን ድሕሪን ቀንዲ ትሕዝቶታት መጽሓፍ ዝኣትዉ ሓበሬታታት፡ እቶም ቍጽሪ-ገጻቶም ብፍሉይ ኣሃዛት (መብዛሕቱ ግዜ ንኡስ ሮማዊ-ኣሃዛት፡ ብወገነይ ኣሃዛት ግእዝ እመርጽ) ይጽሓፉ። ኣብ ደገ ይዅን ኣብ ውሽጢ ገበራት-መጽሓፍ ቍጽሪ ኣይግበሮምን።

ውዳበ መጽሓፍ፤

እዛ መጽሓፍ ኣብ ኣርባዕተ ምዕራፋት ከም እተኸፍለት ኣብ “መቕድም” ይጥቀስ። እቶም ምዕራፋት ብዘይካ ብፊደል ተርታዊ ቍጽሪ (ምዕራፍ ሓደ፡ ምዕራፍ ክልተ፡ … ) ዝተዋህቦም ፍሉይ መለለዪ ኣርእስቲ የለን። ኣብ ኣርባዕተ ዝተኸፍልሉ ምኽንያት እውን ኣይተዋህበን። እቶም ኣብ ትሕቲ ነፍሲ-ወከፍ ምዕራፍ ዘሎዉ ኣርእስቲ ብዓረባዊ-ኣሃዝ ተርታዊ ቍጽሪ (1፡ 2፡ 3፡ …) እዮም ተሰሪዖም፣ ንሳቶምው’ን መቐጸልታ እቶም ቅድሚኦም ዝነበሩ ቍጽሪታት እምበር ብእቶም ምዕራፋት ዝተደረቱ ኣይኮኑን። እቶም ዝተዋህቡ ቍጽሪ ኣርእስቲ፤ ምዕራፍ ሓደ፡ ካብ 1 ክሳብ 7፣ ምዕራፍ ክልተ፡ ካብ 8 ክሳብ 16፣ ምዕራፍ ሰለስተ፡ ካብ 17 ክሳብ 25፣ ምዕራፍ ኣርባዕተ ካብ 26 ክሳብ 38 እዮም።

ኣብ ትሕቲ ነፍሲ-ወከፍ ምዕራፍ ዘሎዉ “ኣርእስቲ”፡ ከም መምሃሪ ቃላት፡ ሓባራዊ ረቛሒ የብሎምን።

ንኣብነት ኣብ ትሕቲ “ኣድማዕነት ቃላት ኣብ ምስላ ቀዳሞት” ዚብል ኣርእስቲ ዝሰፈሩ “ቍንቍኛ”፡ “ብሂል” ደኣ እምበር ብፍሉይ ከም መምሃሪ ቃላት ዘእትዎም ረቋሒ የለን። ከምኡ’ውን ኣብ ገጽ-274 ዝርከቡ 24 ቃላት ዝሓዘ ማህደረ-ቓላት ግእዝ-ትግርኛ፣ ኣብ ገጻት 289-292፡ ትሕቲ “‘…ወርቃውያን ጥቅስታት’ ንባብ” ዚርከቡ ጥቕሲታት፣ ኣብ ገጻት 293 – 295፡ ኣብ ትሕቲ “ቍጽርታት፡- ግእዝ፡ ትግርኛ፡ [ዓረብኛ]ን [ሮማዊ]ን” ዘሎዉ ሕብረ-ቋንቋ-ቍጽሪታትን ንመለማመዲ ተባሂሎም ዝቐረቡ ሕትቶታትን፣ ኣብ ገጽ-298 ዝሰፈሩ መልሲታት እቶም ኣቐዲሞም ዝቀረቡ ሕትቶታት፡ ከም መምሃሪ ቃላት ዘእትዎም ሓባራዊ ረቋሒ የብሎምን።

ኣብ’ዚ ንስለ “ምጕት” እቶም ኣብ’ታ መጽሓፍ ተወቂጦም ዘሎዉ ጽሑፋት ብቓላት ስለ ዝተጻሕፉ፡ እቲ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዚብል ሓረግ ንኹሉ’ዩ ዝሓቍፍ ዚብል መጐት ኪቐርብ እንተኾይኑ፡ ኣብ ትርጉም “ቃላት” ፍልልይ ኣለና። ብዘይ “ቃላት” ዝቐርብ ጽሑፍ የለን።

ዝቕጽል እታው፡ 4ይ ክፋል – ዘይውጹእ ትግባረ ስርዓተ-ነጥቢ

–ኣርኣያ ካሳ

Advertisements

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ 2/12

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ፧ 2/12
ብኣርኣያ ካሳ
ካልጋሪ፡ ካናዳ
2017

እቶም ኣብ መእተዊ ብዛዕባ እዛ መጽሓፍ ዘሎኒ ርእይቶ ዝበልክዎም ኣብ ክልተ ዓብየቲ ይኽፈሉ። ቀዳማይ፡ ደረቕ ግን እቲ ቀንዲ ኣነ ኣብ ጽሕፈት ትግርኛ ዘተኵረሉ ጕዳይ ኮይኑ፡ ኣብ ሕተመት መጽሓፍን ሰዋስውን ይኸውን። እቲ ካልኣይ፡ ከኣ ኣብ ትሕዝቶ መልእኽቲ መጽሓፍ ዘትኵር ኮይኑ ባዕላዊ ኪበሃል ይከእል። ኣብ ኣቀራርባይ፡ ንትሕዝቶኦም ይሰማምዑ’ዮም ዝብሎም ንኡሳን ኣርእስቲ ከተኣታትው እየ፣ ብኸም’ዚ ዚስዕብ ከአ ወዲበ አቕርቦም፤

ሀ. ሕትመትን ሰዋስውን
1. ዘይንጹርን ተገራጫዊን ዕላማ መጽሓፍ
2. ቅጥዒ ኣልቦ ውዳበ ቅርጺ መጽሓፍ
3. ዘይውጹእ ትግባረ ስርዓተ-ነጥቢ
3.1 ማንታ-ሕንጻጽ ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ
4. ዘይምዕሩይን ዘይእሩምን ጽሕፈት
5. ሰው ዝበለ ሰዋስው
ዘይንጹር ረባሕታ ቃላት
ለ. ትሕዝቶ መልእኽቲ መጽሓፍ ብዝምልከት
1. ናይ ኣየናይ ከባቢ ትግርኛ እዩ ቅቡል ትግርኛ፧
2. ምሁራት ትግርኛ ኣበይ ኣለኹም፧ ድሃይ ሃቡ በጃኹም
3. ምንጽጻር ዓተረ- ሰበረ፡ ክልቲኦም ጥረ-ምረ
4. ማሕደረ-ቓላት ትግርኛ/እንግሊዝኛ ኣይቆርሞመሙ
5. ግእዝ እንኪግዕዝ፡ ይሰውረነ እም ጋእዝ
6. መዓርጋዊ ቍጽሪታት ኣይተረስዑን፡ ኣብ ቦታኦም ኣለዉ
7. ቃላት ይበልዩ እምበር ኣይምነዉን
8. “ውስጠ ዘ” ንምንታይ ተማህዘ፧
9. ኤርትራዊ ሃገራዊነት ካብ መዓስ ይጅምር፧
10. ዝምድና ትግርኛን ኣምሓርኛን መዓስ ይጅምር፧
11. ክንደይ ክትወልዱ ትደልዩ፧ ገንዘብ ኣሎኩምዶ፧
12. ቀዳማይ ዘይማእማኣኒ፡ ካልኣይ እንታይ ክደግመኒ፧
13. መደምደምታ

ኣብ’ዚ ጽሑፍ፡ ምልክት ጋራዲ-ሓጹር ([]) ንመነጸሪ ምንጪ-ጥቕሲ ጽሑፍ፡ ብጌጋ ተጻሒፎም ዝበብልክዎምን መተካእታኦምን ይሓቍፍ።

ዝቕጽል እታው፡ 3ይ ክፋል – ዘይንጹር ዕላማ መጽሓፍ

–ኣርኣያ ካሳ

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ፧ 1/12

“ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ደራሲ፧ 1/12
ብኣርኣያ ካሳ
ካልጋሪ፡ ካናዳ
2017

መእተዊ

ንመጽሓፍ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” (የማነብርሃን ግርማጼን፡ 2011)፡ ብምንባብ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውደ-ስራሓት፡ ከም እኒ ሕክምና፡ ትምህርቲ፡ ዝተፈላለዩ ኣቕሑ ዜፍርዩ ፋብሪካታት ኣብ ስራሕ ብፍሉይ ዜዝውትርዎም ቃላት ከም እትድህስስ ኮይኑ ተረዲኡኒ ነይሩ። እታ መጽሓፍ ግን “ኩሉ-ሓዘል” ኮይና ረኺበያ። ኣብ “ቃላት” ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ኩሉ ብ“ቓላት” እተነድቁ ጽሑፋት ከም ዘርከበ፡ “ብጥዕም-ጥዕም” እተቕርብ መጽሓፍ “ሓፈሻዊ ፍልጠት” ወይ ከኣ ብቃላት ደራሲ ፡ “… ኣብ ጥራዛትን ጭርምራም ወረቓቕትን ጽሒፈ ካብ ዘዋህለልኩዎም ቃላትን ሓሳባትን ..” (ገጽ 9፡ 1ይ ሕ.ጽ.) ኮይና ምስ ኣብ ዕዳጋ ሓራጅ ዚዝርግሑ ኣቍሑት ኣምስሎት ኣለዋ።

የማነብርሃን፡ ከም እቲ ዝኣመቶ፡ እዛ መጽሓፍ፡ ንዓመታት ዝኣከቦም ማህደረ-ቓላት፡ ታሪኻዊ ፍጻሜታት፡ ለበዋታት፡ ምዕዶታት፡ ስነ-ምግባር፡ ጥቕሲታት፡ ሰዋስው-ጠቀሳት፡ ስነ-ቓላት፡ ኣሃዛት/ቍጽሪታት፡ ባዕዳውያን ቋንቋታትን ሕትቶታትን-መልሲታትን ዛሕ ኣቢላ ኣብ ዕዳጋ ዘውረደት እያ። ንእዞም ዛዕባታት ብትንክፍ-ትንክፍ እምበር ብዕምቈት ኣይትድህስስን። ባዕሉ ዝኣመነሉ፡ ብእቶም እታ መጽሓፍ “… ሒዛቶም ዘላ ንኡሳን ኣርእስቲ፡ ‘ሓያሎ’ ርእሶም ዝኸኣሉ ዓበይቲ መጻሕፍቲ ምጽሓፍ ምተኽእለ።” ይብል (ገጽ 8፡ 2ይ ሕ.ጽ.)። እቶም ዝተዳህሰሱ፡ ካብ ኣርእስቲ ናብ ኣርእስቲ ስለ ዝነጥሩ፡ ንእታ መጽሓፍ ጥራዝ ሓፈሻዊ ፍልጠት እምበር ኣርእስታ ዝሓለወት፡ ዝተወደበትን ቅጥዒታት መጽሓፍ እተማልእ መጽሓፍ ኣየሰይማን። ኣብ’ታ መጽሓፍ ሰፊሮም ዘሎዉ መልእኽቲታት፡ ነባቢ ባዕሉ መምዩ ወይ ኣመዓራርዩ ኪነብብን ኪመርጽን ይግደድ።

ብወገነይ፡ ኣብ’ዚ ዳህሳስ ዘተኵረሎም ነጥቢታት፡ እዛ መጽሓፍ፤ ዕላማ መጽሓፍ ዘይተነጽር፡ ውዳበ መጽሓፍ ዘይተማልእ፡ ዘይምዕሩይ ስርዓተ-ነጥቢ እትትግብር፡ ብዘይምዕሩያትን ብዘይእሩማትን ምሉእ-ሓሳባት እተቕርብ፡ ቅጥዒ-ኣልቦ ሰዋስው እተቕርብ፡ እትህቦም ሓበሬታታት፡ ለበዋታትን ምኽሪን ምንጮም ዘይትጠቅስን ግጉያትን ዝተገራጭዉን ምዃኖም እዮም።

መጐት እዞም ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስክዎም ነቐፌታት ከቕርብ እየ። ኣቐዲመ ግን ሓደራ ዚብሎ መልእኽቲ ኣሎኒ። ርእይቶይ፡ ኣብ ጽሑፍ ብዝተመርኰሰ፡ ሰብነት ብዘይትንክፍ፡ “ብዘይንሕፈት” አድማዓሎም እየ ብዝብሎም ማህደረ-ቓላት ከቕርብ እየ። ኣብ ጽሕፈት ብዝገብሮም ጌጋታት እውን ክእረም ቅሩብ እየ። ሓደራ ዝብሎ ግን ጽሑፈይ መባድልቲ ዘቕረብክዎም ነቐፌታታት ከይኮኑ እዩ።

“ንስኻ ደኣ ስለ-ምንታይ ብኸምዚ ትጽሕፍ፧” ዚብል ስለ ዝነቐፍካ ዝቐርብ፡ ካብ ኣርእስቲ ዝጐስይ መትሓዝ-ኣፍ፡ ሓቢርና ክንወድቕ፡ ሓቢርና ኣብ ዝተሓተ ደረጃ ከኣ ማዕረ ክንከውን ስለ ዚገብር፡ ኣቕልቦ ኣይክገብረሉን እየ። ንየማነብርሃን ብጽሑፍ እምበር ብኣካል ኣይፈልጦን እየ፣ እቲ ኣነ ዘቕርቦ ነቐፈታ እውን ናብ ሰብነቱ ኣይቀንዕን። ዝኾነ ሱታፌ-ነባቢ ኣብ’ቲ “ብጸሊምን ጻዕዳን” ዝቐረበ ጽሑፍ ይዅን። ኣርእስቱ ንዝሓለወ ሃናጺ ነቐፈታ “መርሓባ”፡ ንስለ ምጽሓፍ ዝቐርብ ህውተታ ግን “ይፍታሓላ” እብል። ብኸም’ዚ “ብዘይንሕፈት” ዘቕርቦ ምንቃፍ፡ ንደረስቲ ዘተባብዕ ኣይኮነን ዚብል ርእይቶ ኪህሉ ይኽእል እዩ። መልሰይ፡ “ንሕፈት” ንምዕባለ እሩምን ምዕሩይን ጽሕፈት ደቛሲ ይኸውን እዩ።

ብመልክዕ መጽሓፍ ዝሕተሙ መጻሕፍቲ ትግርኛ ብዙሓትን እናበዝሑ ይኸዱ ኣለዉ ይብሃል። እንተኾነ፡ ፍቕዲ እምበር ብቕዓት እዞም መጽሓፍቲ ዝምስክሩ፡ ብነቐፈታ ገምጋም ዝሓለፉ መጽሓፍቲ ግን ኣይረኣኹን። ቅድሚ ሕትመት መጽሓፍ፡ ዝመሚ ኣሕታሚ እውን ኣየጋጣመኒን (ኣሕታሚ ብዝምልከት ን“ኣብ “የፐ ወዲ ‘ዅርባ’” “ቀ”ን “ከ”ን ኣበይ ተሸርባ፡ ብብዓል ኣቕርንቲ ተጐቢኣ” ምውካስ)።

ቋንቋ ዝመልኽ ነባቢ፡ ንእቶም ብእሩምን ምዕሩይን ዘይቀረቡ ጽሑፋት፡ ካብ ምልከት ቋንቋ እተላዕለ፡ መምዩ ብምንባብ ንምርድኦም ኣይጽገምን። ንእዚ ባዕለ-ርድኢት ጽሑፍ ከኣ “ካብ ተረዳድእና ድኣ ሰዋስው እንታይ ይዓብስ” ንዚብል ነቐፈታ መጐታዊ የምስሎ፡ ንዘተ “እሩምን ምዕሩይን” ኣጽሓሕፋ እውን ከንቱ ይገብሮ። ውጽኢቱ ከኣ እቲ ቋንቋ ብደርገፍገፍ ንኽጕዓዝ ይገብር። ነጸብራቕ እዚ ጕዕዞ ደርገፍገፍ ኣብ መራኸቢ-ብዙሕ ዚቐርቡ፡ ኣብ ፈቐዶ ብሕታዊን መንግስታዊን ትካላት ተለጢፎም ዝንበቡ ምልክታታትን ህዝቢ ኣብ ዕለታዊ ናብርኡ ዝጥቀምሎም ሕብረ-ቋንቋ ቃላትን ምሉእ-ሓሳባትን እዮም።

ዝቕጽል እታው፡ 2ይ ክፋል – ዝርዝር ንኡሳን ኣርእስቲ

–ኣርኣያ ካሳ

“ኣለና፡ ኣሎና” – ወጮ፡ እንተ-ገምጠልካዮ ወጮ

ካብ “ኣለኒ”ን “ኣሎኒ”ን ምምራጽ ጨነቐኒ!

“ለ”/“ሎ” ዝሓቝፉ ብሓፈሻ፡ ‘ምህላው’ ‘ምውና’ ‘ምግዳድ/ምዃን’ ን ዜመልክቱ ግሲታት ኣደናገርቲ ኮይኖም ረኺበዮም። ክንዲ-ስማዊ (ክ.ስ) ድሕረ-ጥብቆ (ድ.ጥ.) ተለቂብዎም ከም ተበራረይቲ ሓንሳዕ ብ “ለ”፡ ኣብ ካልእሳዕ ብ “ሎ” ተጻሒፎም ክትርእዮም ልሙድ እዩ። መብዛሕቶም ግሲታት፡ ረባሕታኦም ካብ ሱር-ግሶም (ግሲ+ኦም) ይብገሱ። ግሲታት ምህላው፡ ምወናን ግድነት/ምዃንን ግን ካብ “ሃለወ”፡ “ወነነ” ወይ “ገደደ/ከወነ” ኣይብገሱን: እቲ ዚወሃቦም (ዝይወሃብ+ኦም) ስም ካብ ተግባሮም (ተግባር+ኦም) ዝተበገሰ እዩ። ኣየናይ ኣበየናይ ከም ዝኣቱ ከየቕለብኩ፡ ኣብ መልእኽቲ ብምድሃብ ጽሕፈተይ የከናውን ነይረ። ኣብ’ዚ ኣየናይ ኣብየናይ ኪትግበር ከም ዝግብኦ ዳህሳሰይ ኣቕሪበ፡ ምዕሩይ ንክኸውን ኣብ ሓዲኡ ክረግጽ እየ።

ኣብነተታት እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ግሲታት፡ ብ“ለ” ወይ “ሎ” ዝሓቍፉ ምሉእ ሓሳባት (ም.ሓ.)፡ ኣብ ታሕቲ ቀሪቦም ኣለዉ።

“ምውናን” – “ሞባይል-ካርድ ኣለና” – “ሞባይል-ካርድ ኣሎና”፡ “መልእኽቲ ኣለኒ” – “መልእኽቲ ኣሎኒ”፡ “ገንዘብ ኣለኩም” – “ገንዘብ ኣሎኩም”፡ “እንታይ ኣለኩም፧ እንታይ ኣሎኩም፧”፡ “ትዕግስቲ ኣለዎ፡ ትዕግስቲ ኣሎዎ”፡ “ትዕግስቲ ኣለዋ፡ ትዕግስቲ ኣሎዋ”
“ምህላው” – “ይኸዱ ኣለዉ” – “ይኸዱ ኣሎዉ”፡ “ናብራይ አካይድ ኣለኹ” – “ናብራይ አካይድ ኣሎኹ”፡ “ኣበይ ኣለኻ፧” – “ኣበይ ኣሎኻ፧” “ኣብ ገዛአን ኣለዋ” – ኣብ ገዛአን ኣሎዋ”፡ “ኣብ ገዛ ኣላ (ኣለኣ)”፡ “ኣብ ገዛ ኣሎ (ኣለኦ)”
“ምግዳድ/ምዃን” – “ክመጽእ ኣለኒ” – “ክመጽእ ኣሎኒ”: “ኪኸዱ ኣለዎም – ኪኸዱ ኣሎዎም”፡ “ክትመጽእ ኣለዋ- ክትመጽእ ኣሎዋ”፡ “ኪበልዑ ኣለዎም – ኪበልዑ ኣሎዎም”፡ “ኪዕገስ ኣለዎ፡ ኪዕገስ ኣሎዎ”

እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተዋህቡ ኣብነታት፡ ብ“ለ”ን ብ“ሎ”ን እንተ ተጸሓፉ እኳ፡ ዜመሓላልፍዎ መልእኽቲ ንምርዳእ ዝጽገም ሰብ ዘሎ ኣይመስለኒን። እዚ ከኣ ካብ ትግባረ ትሕዝቶ ም.ሓ.ን ካብ ቅርበት ድምጺን ዝተላዕለ እዩ። እንተኾነ፡ ኣብ ክንዲ ከም ዘርከበ ምጽሓፍ፡ ምዕሩይ ንኽኸውን፡ ኣብ ሓደኡ ምርጋእ ኣድላዪ እዩ። ኣብ’ዚ ንምምራጽ ንኽሕግዝ እዞም ነጥቢታት ይቐርቡ፤

ሀ. ብምውናን ግሲ ዝቖመ ም.ሓ.፡ እቲ ግሲ፡ ቀንዲ-ግሲ ምሉእ ሓሳብ እዩ። ብምህላው ግሲ ዝቖመ ም.ሓ.፡ እቲ ግሲ፡ ሓጋሲ-ግሲ (ሓ.ግሲ) ኮይኑ እቲ “ለ/ሎ” ፍዅስ ቢሉ ይድመጽ። ብምግዳድ ግሲ ዝቖመ ም.ሓ.፡ እቲ ግሲ፡ ሓ.ግሲ ኮይኑ እቲ “ለ/ሎ” ትርር ቢሉ ይድመጽ።

ለ. እቲ ግሲ “ምውናን” ም.ሓ.፡ ተሳጋሪ ግሲ ኮይኑ፡ እቲ ዝውነን ነገር ተስሓቢ እዩ። ግሲታት እቶም ምህላውን ምግዳድን፡ ዘይሳገሩ-ግሲታት ኮይኖም፡ እቲ ተግባር ኣብ ብዓል-ቤት ም.ሓ. ተሓጺሩ ይተርፍ።

ሐ. ቀቅድሚ እቲ ግሲ “ምውናን” ዘሎ ቃል፡ ኵልሳዕ ስም (ብሓፈሻ – ሳልሳይ-ኣካል፡ ተባእት፡ ንጽል) እዩ። ቀቅድሚ እቲ ሓ.ግሲ ምህላው ዝርከብ ቃል፡ ቀንዲ-ግሲ ወይ መስተዋድዳዊ-ሓረግ እዩ። ቀቅድሚ እቲ ሓ.ግሲ ምግዳድ ዝርከብ ቃል ቀንዲ-ግሲ እዩ።

ትዕዝብቲ፤
1. ኣብ ላዕሊ ካብ ዝቐረቡ ኣብነታት፡ ንእቲ ሳልሳይ-ኣካል፡ ተባእት-ጾታ፡ ንጽል እንተ ተዓዘብና፡ ብ “ለ” ኪጸሓፍ ከም ዘይካእል እዩ። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ብእቲ ክ.ስ. ድ.ጥ. “ኦ” እዩ። እዚ ኣመላዊ ሳብዕ-“ኦ” ከም ድ.ጥ.፡ ንእቲ ቀቅድሚኡ ዘሎ ፊደል ናብ ሳብዕ ንምቕያር ባህርይ ኣለዎ። ተወሳኺ ኣብነት፡ ኣብ መእተዊ፡ ብጕሉሕ ገጽ-ፊደልን ኣብ ሓጹርን ዘለዉ ተመልከት (ግሶም፡ ዚወሃቦም፡ ተግባሮም)።

2. ኣብ “ምውናን”፡ እቲ ዝውነን ነገር፡ ኵልሳዕ ተሳሓቢ፡ ሳልሳይ-ኣካል፡ ተባእት-ጾታ፡ ንጽል (ንሱ) ኮይኑ እቲ ክ.ስ. ድ.ጥ. “ኦ” እዩ።

ድምደማ፡
“ምውናን” ዜመልክት ግሲ ብ“ሎ”፡ እቶም ዝተረፉ ብ“ለ” ኪጽሓፉ መጐታዊ ይመስል። ብኸም’ዚ ዚስዕብ ከኣ ም.ሓ የቑሙ (ኣብ ሓጹር ዘሎ 1ይ፡ 2ይን 3ይ ኣካል ክ.ስ. ድ.ጥ. እዮም)።

ህላወ፡ ግሲ/(መስተዋድዳዊ-ሓረግ) ኣለ + ክ.ስ. ድ.ጥ. (ኹ ኺ/ኻ ኣ/ኦ)
ውነና ስም ኣሎ + ክ.ስ. ድ.ጥ. (ኒ ኪ/ካ ዋ/ዎ)
ምግዳድ ኣለ + ክ.ስ. ድ.ጥ. (ኒ ኪ/ካ ዋ/ዎ)

“ምውናን” – “ሞባይል ካርድ ኣሎና”፡ “መልእኽቲ ኣሎኒ”፡ “ገንዘብ ኣሎኩም”፡ “እንታይ ኣሎኩም፧”፡ “ትዕግስቲ ኣሎዎ”
“ምህላው” – “ይኸዱ ኣለዉ”፡ “ናብራይ የካይድ ኣለኹ”፡ “ኣበይ ኣለኹም፧” “ኣብ ገዛአን ኣለዋ”፡ “ኣብ ገዛ ኣላ (ኣለኣ)፡ ኣብ ገዛ ኣሎ (ኣለኦ)”
“ምግዳድ” – “ክመጽእ ኣለኒ”: “ኪኸዱ ኣለዎም፡ “ክትመጽእ ኣለዋ”፡ “ኪበልዑ ኣለዎም”፡ “ኪዕገስ ኣለዎ”

ኣርኣያ ካሳ
29 መስከረም 2017

“ጥዑም! ጥዑም!” … “ጥዑም ይሃብኩም!”

“ጥዑም! ጥዑም!” … “ጥዑም ይሃብኩም!”
ኣብ’ዘን ዝሓለፋ እታዋት፡ ቅሩብ ንውሕ-ዝበላ ትሕዝቶ ዘለወን እታዋት ኣቕሪበ ነየረ። ቅሩብ ንዕረፍቲ፡ “መመቀር-ኣፍ”ን “መኽፈት-ሸውሃት”ን፡ ሕጽር-ሕጽር ዝበላ ትሕዝቶ ዘለወን ኣርእስቲታት ከቕርብ እየ። “መመቀር-ኣፍ” ንእተን ዝሓለፉ እታዋት፡ “መኽፈት-ሸውሃት” ከኣ ንእትመጽ እታው እየን – ክልተ ኣዕዋፍ፡ ብሓንቲ እምኒ ። እትመጽ ነዋሕ እታው፡ ስራሕ ስኢነ ዘዳለኽዋ እያ። ንሳ ከኣ፡ ኣብ መጽሓፍ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” (ብየማነብርሃን ግርማጼን) ትምርኰስ። “‘ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ’ ዶስ እኽብካብ-መዘክር ሓፈሻዊ ፍልጠት ጽሓፊ” ዚብል ኣርእስቲ ሂበያ ኣለኹ። ሕጂ ናብ “ጥዓመ” ንኺድ።

ኣበሃህላ፡ “ጥዑም! ጥዑም!” … ጥዑም ይሃብኩም!”፡ ኣብ ውራይ፡ እንግዶት፡ ብሓፈሻኡ ዚብላዕ/ዚስተይ ተወሃቡ፡ ኣብ መንጎ ተቐባሊን ወሃቢን ዝካየዳ ወግዒ ዝርርብ እየን።

ግጉይ ትግባረ ግሲ “ጥዓመ”፡ ብዙሕ ግዜ መተሓሳሰቢ ቀሪቡላ ነይሩ። ሓደ ካብ ዝዝክሮም ተማሕጸንቲ እረማ ግጉይ ምዓላ “ጥዓመ”፡ መሪ. ግርማጽዮን መብራህቱ እዮም (ምንጪ ጽሑፍ ግርማጽዮን ኣብ ቀረባ ክረኽባ ኣይከኣልኩን)። እቲ ሽዑ ዘይእሩም ተባሂሉ ዝተተቕሰ ከኣ ን”ከመይ ኣለኺ/ኣለኻ፧” ዚብል ሕትቶ ዚወሃብ መልሲ ነበረ ። ንሱ ኸኣ፡ “ብጣዕሚ ጽቡቕ” ዚብል እዩ።

ኣብ’ዚ እዋን እዚ ከኣ ሓደ ምዩን ትግባረ “ጥዓመ” ይስማዕ ኣሎ። እዚ ከኣ ኣብ ተለቪዥንን ራድዮን፡ ኣቐረብቲ ደርፊ፡ ንተኸታተልቶም ኣብ ዘአንግድሉ ግዜ፡ ብ”ጣዕመ-ዜማ” የቕርቡ ምህላዎም እዩ። ከም’ቲ “ብጣዕሚ ጽቡቕ” ዚባሃል፡ ኣብ’ዚኸ፡ እቶም ንእታ ዝቐረበት ደርፊ ባህ ዝበለቶም ሰባት፡ “ብጣዕሚ ጥዕምቲ እያ” ኢሎም ድዮም ኪምልሱ፧

ኣብ “ብጣዕሚ ጽቡቕ”፡ “ጽቡቕ” ዝጥዓም ነገር ኣይኮነን፣ ሓደ ነገር “ብጣዕሚ” መሪር፡ መጺጽ ኪኸውን እውን ይኽእል። “ጽባቕ” ከኣ ብዓይኒ ዚርአ፡ ብኵነታት ዚግለጽ፡ እምበር ብመልሓስ እተስተማቕሮ ነገር ኣይኮነን። ሕትቶ ”ከመይ ኣለኺ/ኣለኻ፧” ዝቐርብ ሃለዋት ንምፍላጥ እዩ። ሃለዋት ንምግላጽ ዜገግሉ ቅጽላት፡ “ዳሓን፡ ጽቡቕ፡” ኪጥቀሱ ይኽእሉ። ልዕሊ ድሓን/ጽቡቕ ምዃን ንምግላጽ ዜግልግሎ ሓገዝቲ-ግሲ፡ “ኣዝዩ፡ ምሒር፡” ዝኣመስሉ ቃላት ኣለዉ። ብዓይኒ እውን ሕጕስን ግሁይን ምዃን ክትዕዘብ ትኽእል። “ከመይ ኣለኻ ኣይተብሎ፡ ገጹ ርኣዮ” እኳ ዚብሃል።

ከምኡ’ውን ኣብ “ጣዕመ-ዜማ”፡ “ዜማ” ብምስማዕ (ብእዝኒ)፡ ወይ (ብምርኢት ዝተሰነየ እንተኾይኑ – ብዓይነ-እዝኒ) ብምስማዕን ምርኣይን ተወሲዱ ብስምዒት ዚግለጽ እዩ። እዚ ከኣ፡ እትሕጐሰሉ፡ እትዛነየሉ፡ እትድሰተሉ፡ እትሓዝነሉ፡ እተሰቆርቍረሉ፡ ባህ-ዚብልካ” ይኸውን።

ምንጪ “ጥዓመ” ብግእዝ፤ “ጥዕመ” – (ግሲ) – ምቁር ኮነ፡ መኣዛ ዘለዎ ኮነ፡ መቐረቱ ንኽፈልጥ ፈተነ።

ንምድምዳም፡ “ብጣዕሚ ጽቡቕ”ን “ጣዕመ-ዜማ” ኣብ ዕለታዊ ትግባረ ይቕየራ ዚብል ተስፋ የብለይን። እቶም ብ“እሩምን ምዕሩይን” ጽሕፈቶምን መደረኦምን ከሰንዩ ዝደልዮ ግን ኣቓልቦ ከም ዝገብሩለን እኣምን።

መዘክር፡
ኣብ ክንዲ በቲ ልሙድ “ጠዓመ” ብ”ጥዓመ” ኪጽሓፍ ዝመረጽክዎ ምኽንያት ንምርዳእ፡ ሰፊሕ ዳህስስ ኣብ “ሓዳስ ኤርተራ” ብግንቦት 17፡ 2017 ዝወጸ፡ “ምንጻር ሱር-ግሲ ንእሩም ጽሕፈት ቀላሲ”፣ ብሓጺር ከኣ ኣብ’ዚ “ብሎግ” እታው 25 ጥሪ 2015፡ ን“ረኣይ ወይ ርእያ” ምውካስ።

ኣብ እትቕጽል እታው፡ “‘ኣለና፡ ኣሎና’ ወጮ እንተ-ገምጠልካዮ ወጮ” አቐርብ።
ኣርኣያ ካሳ
14 መስከረም 2017

መምርሒ ምዕሩይ ኣጽሓሕፋ ብፊደላት ቆፍን ካፍን ዝጅምሩ ቃላት

መምርሒ ምዕሩይ ኣጽሓሕፋ ብፊደላት ቆፍን ካፍን ዝጅምሩ ቃላት
እዛ “መምርሒ ምዕሩይ ኣጽሓሕፋ ፊደላት ቆፍን ካፍን” ካብ “ኣብ “የፐ ወዲ ‘ዅርባ’” “ቀ”ን “ከ”ን ኣበይ ተሸርባ፡ ብብዓል ኣቕርንቲ ተጐቢኣ” እትብል ዓንቀጽ ቈንጺለ ዘቕርባ ርእይቶ እያ። ቀንዲ መልኽእታ፡ ኣርእስታ ከም ዝሕብሮ፡ “ምዕሩይ” ኣጽሓሕፈ ፊደላታት ቆፍን ካፍን ምስ ጫሌዳታቶም ንምቕራብ እዩ።

ብእቲ ኣብ’ታ ዓንቀጽ ዝሃብክዎ መእተዊ እጅምር። “ቀንዲ መንቀሊ እዛ ዓንቀጽ ን“የፐ ወዲ ‘ዅርባ’” ከም መበገሲ ወሲደ ቅድሚ ሕጂ ክድህስሶ ኢለ ንዝነበርኩ ጉዳይ፡ መምርሒ ትግባረ “ቀ”፡ “ቈ”ን “ከ”ን፡ ምስ ጫሌዳኦም (“ቐ”፡ “ቘ”ን “ኸ”ን)፡ ንምቕራብ እዩ። “

ፊደላት ቆፍን ካፍን መሰረታዊ ፊዳላት ግእዝ እየን። ናተን ተጸውዖ-ስም ዘይብለን ካብ’ተን መሰረታዊ ፊደላት ዝፈልፈላ ቀራናት ዚበሃላ ፊደላት (ብዓል ቐ፡ ቘ፡ ኸ፡ ዀ) ኣለዋ። ኣብ’ዚ ቆፍን ካፍን ከም ሓባራዊ መጸውዒ ተወሲደን፡ ንምፍላይ፡ ንእተን መሰረታውያን ፊደላት ቀርኒ-ኣልቦ፡ ንእተን ጫሌዳአን ከኣ ቀራናት ተባሂለን ኪጥቀሳ እየን። ንምሉእ ተጸውዖ-ስማት ፊደላት ኣብ እታው 29 ሓምለ 2015፡ “መጸውዒ-ስም ፊደላት ግእዝ”፡ ተመልከት።

ኣብ ጽሕፈት፡ ንቆፍን ካፍን ዝሓቝፉ ቃላት፡ ብፍላይ ጀመርቲ ኪኾኑ እንከለው፡ ከም ዘርከበ፡ ብቐራንን ብዘይ-ቀርኒን ምጽሓፎም ልሙድ እዩ። እንተኾነ ከም ዘርከብ ምጽሓፍ ንምዕባለ ቋንቋ ይዕንቅጽ። ክትመሃሃሮ ንኽቐልል ውጹእ መምርሒ ኪህሉ ኣድላዩ እዩ። ምዕሩይ ትግባረ ንኽህልዎም፡ ብ ኣ.ማ.ሓ (1956ግ) ካብ ዘካየዶ ምርምር ቀጺሉ ይጥቀስ።

ኣ.ማ.ሓ (1956ግ) “ቀ፡ ከ፡ ዝነበረ ኣብ ገሊኡ፡ ቐ፡ ኸ፡ ኮይኑ ይርከብ። ብፍጥረቱ ከስ፡ ቐ፡ ኸ፡ ዚብሃል፡ ፍሉይ ፊደላት፡ የልቦን። ቅድሚኡ ዘሎ ፊደል ክፉት እንተኾነ፡ ወይ ደምጻም ሳድስ እንተኾነ፡ ቀ [ዝነበረ]፡ ቐ ይኸውን፤ ከ ከዓ ኸ ይኸውን። ቅድሚኡ ዘሎ ዓባስ እንተኾነ፡ ወይ እቱ ቀ፡ ከ፡ ናይ ቃል መጀመርያ ፊደል ኮይኑ እንተተረኽበ፡ ብተሪሩ ይተርፍ።” ይብል (ገጻት 7-8)።

ኣ.ማ.ሓ (1956ግ) “ዓባስ”ን “ደምጻም”ን እንኪገልጾም፡ ኣብ ፊደል-ሳድስ ከም ዝምርኰሱ የመልክት። “ብዘይካ ሳድስ፡ ኵሎ ፊደላት ክፉት ድምጺ ኣሎዎም፤ ሳድስ ከዓ፡ ክልተ ድምጺ ኣሎዎ፤ ደምጻም ሳድስ፡ ዓባስ ሳድስ ይብሃል።” (ገጽ 7) ይብል። መግለጺኡ ብምቕጻል፡ “ዚጠብቕ ወይ ድርቅቕ ኣቢልካ ዚድመጽ እንተኾነ፡ ደምጻም ሳድስ ይብሃል። ኣብ መጀመርታ-ቃል ዚርከብ ሳድስ፡ ኵሉሳዓ ዓባስ [እዩ]” (ገጽ 7) ይብል።

መግለጺታት “ደምጻም”ን “ዓባስ”ን ዚብሉ ቅጽላት ብነባቢ ዚውሰኑ፡ ውጹኣት ዘይኮኑ ባዕላውያን መምርሒታት እዮም። ርግጽ፡ ሓደ-ሓደ ቃላት ፍዅስን ትርርን ኢሎም ዚድመጹ፡ ርእሶም ዝኸኣሉ ቃላት፡ ቀራንን ቀርኒ-ኣልቦ ቅርጺ ዝሕዙ ኣለዉ። ከም ኣብነትታት፡ ለቀበ፡ መቐሰ፡ ሰቐለ፡ ክትስቀል፡ ተቐልቀለ፡ ሓኾረ፡ መኸረ፡ መከተ (ግሲ)፡ መኸተ (ስም)፡ ኣኼባ፡ በረኻ፡ ይጥቀሱ። ንእዚኣቶም ምልከት ቋንቋ እምበር ቀያዲ መምርሒ ከተውጽኣሎም የጸግም እዩ። እንተኾነ እቲ ኣ.ም.ሓ.፡ “ናይ ቃል መጀመርያ ፊደል ኮይኑ እንተተረኽበ” ዝበሎ ከም መምርሒ ኮይኑ ኬገልግል መጐታዊ ይኸውን። ምዕሩይ ትግባረ ንምትሓዝ ከኣ እዚ ዚስዕብ ሓፈሻዊ መምርሒ ይቐርብ፤

መምርሒ ኣጽሓሕፋ ፊደላት ቆፍን ካፍን
1. ሓደ ቃል ብ ቆፍ ወይ ብ ካፍ ዝጅምር ኪኸውን እንከሎ ብዘይ ቀርኒ ይጸሓፍ።
2. እቲ ቃል ብ ቆፍ ወይ ብ ካፍ ዝጅምር ኮይኑ ግን ቅድመ-ጥብቆ (ቅ.ጥ.) እንተ ተለቀቦ ብቐራን ይጸሓፍ።
3. መጐት ዘይክተል፡ ንመምርሒ 1ን 2ን ዘይክትል፤
ሀ. እቲ ቃል ብቐርኒ-ኣልቦ ጀሚሩ ቀራን/ቀርኒ-ኣልቦ እንተ ተኸተሎ ከም ዘለዎ ይጽሓፍ።
ለ. ብራብዕ ዝጅምር ቀርኒ-ኣልቦ ቃል፡ ቅ.ጥ. ኣግብሮ “ኣ” ወይ ቅ.ጥ. መዓላ “መ” ምስ ዝጠብቆ፡ ብዘይ ቀርኒ ይጽሓፍ።
ሐ. ምድግጋም ዜመልክት ቃል ምስ ዝኸውን ብዘይ ምቕያር ይጽሓፍ

መብዛሕትኦም ዝተዳህሰሱ ቃላት ንመምርሒታት 1ን 2ን ዝሓቍፉ እዮም። እቶም ዝወሓዱ፡ መምርሒ ዘይክተሉ፡ ምምላኽ ቋንቋ ይሓቱ። ካብ’ዚ ቀጺሉ ኣብነተታ እቶም ዝተዋህቡ መምርሒታት ይቐርብ።

ኣብነታት መምርሒ 1 ዝኽተሉ
ቀለለ፡ ቀሊል፡ ቀልጥፍ፡ ቀልዐ ፡ ቀመመ፡ ቀረበ፡ ቀዳማይ፡ ቀሪም፡ ቃል፡ ቃንዛ፡ ቀደመ፡ ቅዱስ፡ ቈልዓ፡ ቈረረ፡ ቈሰለ፡ ቍሩብ፡ ከልአ፡ ካልእ፡ ከሞግስ፡ ከብዲ፡ ኮነ፡ ክራይ፡ ክትዕ፡ ክኸውን፡ ከደ፡ ከልቢ፡ ከብዲ፡ ኵርማጅ፡ ክዳን፡ ኩሉ፡ ከውሒ፡ ካልኣይ፡ ካብ፡ ከመይሲ፡ ከስ፡ ከኣ/ከዓ፡ ከም፡ ከመይ፡ ክሳብ፡ ክሳዕ፡

ኣብነታት መምርሒ 2 ዝኽተ ሉ፤
ምቕሉል፡ ተቓላጠፍ፡ ምቐረበ፡ ዝቓርም፡ ብቓል፡ ብቓንዛ፡ ይቐድም፡ ንቐደም-በሉ፡ ኣቝረረ፡ ንቐዳምይ፡ ኣቝሰለ፡ ተኸልአ፡ ንኸሞግስ፡ ዝኾነ፡ ንኹን፡ ምኸደ፡ መቕደስ፡ንቘልዓ፡ ብቝሩብ፡ ብኸልቢ፡ ብኸብዲ፡ ብዅርማጅ፡ ተኸደን፡ ንኹሉ፡ ኣኻውሕ፡ ንኻልኣይ፡

ኣብነታት መምርሒ 3፡ መጐት ዘይክተሉ
ሀ. ቀቅድሚኡ፡ ከክንድኡ ንክኸውን
ለ. ኣቃለለ፡ ኣቃልዐ፡ መቃልዒ፡ ኣቃመመ፡ መካብዲ፡ ኣካረየ፡ ኣካትዐ
ሐ. ንቀዳደም፡ ንቀያየር፡ ንከዳደን፡ ንከባበር

ኣርኣያ ካሳ
8 መስከረም 2017

ውከሳ-ጽሑፍ
ኣ.ማ.ሓ.። (1956ግ)። ሰዋስው-ትግርኛ። ፩ይ መጽሓፍ፡ ናይ ቃላት ሰዋስው ክሳብ ስሩዕ ረባሕታ። ኣሥመራ፡ ናይ ማሕተም ትምህርቲ “ፍራንቸስካና”።

ጠለብ እሩምን ምዕሩይን ጽሕፈት

ጠለብ እሩምን ምዕሩይን ጽሕፈት

እዛ “ጠለብ እሩምን ምዕሩይን ጽሕፈት” ካብ “ኣብ “የፐ ወዲ ‘ዅርባ’” “ቀ”ን “ከ”ን ኣበይ ተሸርባ፡ ብብዓል ኣቕርንቲ ተጐቢኣ” እትብል ዓንቀጽ ቈንጺለ ዘቕርባ እያ። ሓደ ካብ ትሕዝቶኣ፡ “ኣብ መንጎ ተመራመርቲ ጽሕፈት ትግርኛ ዘይምርድዳእ ኣሎ” ብዚብል ጉልባብ፡ ብእሩምን ብምዕሩይን ንዘይምጽሓፍ ንዝቐርብ ምኽኒት ጽሓፍቲ ንምብዳህን ፍታሕ ንምሃብን እዩ። ኣብ’ዚ “ብሎግ” ከእትዋ ዝመረጽክሉ፡ ኣብ ዝመጽእ ንዘቕርቦ ገምጋም መጽሓፍ “ቃላት ትግርኛ ኣብ ስራሕ” (ብየማነብርሃን ግርማጼን)፡ ድሕረባይታ ክትከውን እዩ።

“እሩምን ምዕሩይን” ጽሕፈት መባእታዊ ጠለብ ዝኾነ ጽሑፍ እዩ። ከም ዘርከበ ምጽሓፍ፡ ካብ ጽሓፊ ክሳብ ነባቢ ከምኡ’ውን ኣብ መንጎኡ፡ መጽሓፍ ንምሕታም፡ ብካልኦት ሞያውያን ንዝዕመም ዕዮ ፍረ-ኣልቦ ይገብሮ። “እሩምን ምዕሩይን” ጽሕፈት ኣብ ዝጥለበሉ ግዜ ከም ‘መመሳመሲ’ ዚቐርብ ምኽንያታት፡ ውጹእ መምርሒ የልቦን፡ ኣብ መንጎ ተመራመርቲ ዘይምርድዳእ ኣሎ ዚብሉ ይርከብዎም። እዚ ዚስዕብ ጥቕሲ ንእቲ ኣበሃህላ ብሓፈሻ የጸንባርቕ፤

“ኣጸሓሕፋ ፊደላት ትግርኛ [ኩ]ሉ ዝቕበሎን ዝቕየደሉን ቅጥዒ ይኹን ስርዓት ስለ ዘይሓዘ፡ በብዝመስላና ንጽሕፎ ኣሎና። እቲ ጸገም ብቐንዱ፡ ኣብ ሓደ መምዘኒ ወይ ደረጃ (standard) ዘይምዕላቡ እዩ። በተወሳኺ፡ ኣብ[‘]ቲ ሞያ ዝመራመሩ [ክ]ኢላታት ኣብ ሓድሕዶም ስለ ዘይረዳድኡ፡ እዞም [እ]ንጽሕፍ ንመኖም ከም ንሰምዕ ክሕርብተና ጸኒሑን ኣሎን።” (ኣለምሰገድ ተስፋይ (2016)፡ ገጽ xviii [ሮማዊ-ኣሃዝ 18] 4ይ ሕ.ጽ.)

ፈለማ፡ ሞያውያን “ተመራመርቲ” ጽሕፈት ኢልካ ምዝራብ ኣሰካፊ እዩ። ምኽኒያቱ ንምምዕባል ትግርኛ ተባሂሎም ኣርእስቶም ዝሓለዉ፡ ብሞያውያን ዝቐረቡ ወረቓቕቲን ብመዘና እቶም ሞያውያን ዝተገብረሎም ገምጋምን ህየሳን የለዉን። ንኣኡ ኢሉ ዝቖመ ትካል እውን የልቦን። ኣብ’ዘን ዝሓለፋ 70 ዓመታት ዝኸውን እዋን (ዘምናዊ ትምህርቲ ንሓፋሽ ካብ ዝተጀመረሉ)፡ ብ’ትውፊት’ ዝተጻሕፉ፡ ኣብ ሕድሕድ ዘይተኣሳሰሩ፡ ብቐሊል ኪርከቡ ዘይክእሉ፡ ቍጽሮምን ትሕዝቶኦምን ዘይፍለጥ ውጽእ/ጥፍእ ዚብሉ ጽሑፋት ኣለዉ።

እዚ ኣብ ላዕሊ ዝቐረበ ትዕዝብቲ ከም ዉሁብ ተቖጺሩ፡ ኣብ መንጎ እሩም ኣጽሓሕፋ ዝጠልቡ ጽሓፍቲ (‘ተመራመርቲ’)፡ ኣብ ሓደ-ሓደ ነጥብታት፡ ዘይምርድዳእ ከም ዘሎ ርግጽ እዩ። እንተኾነ፡ ብዘይካ እቲ ንመረረ ዝጥቀስ ክብ-ዝበለ ዚመስል ‘ጫው-ጫውታ’ ዘይምርድዳእ፡ እቲ ፍልልይ ኣዝዩ ጸቢብ እዩ። ዋላ “ኩሉ ዝቕበሎን ዝቕየደሉን” ኣገባብ ጽሕፈት ኣይሃሉ፡ ዝኾነ ጽሓፊ፡ ካብ ጽሓፈ፡ ኣብ ዕላማ መጽሓፊኡ ብምቕላብ ብውጹእን እሩምን ይጽሓፍ። ኣብ ክንዲ ኣብ እቲ “ንመኖም ከም ንሰምዕ ሓርቢቱና” ዚብል ምድሃብ፡ ፍልልያት ከም ዘሎ ጠቒሱ፡ ኣብ ሓዲኡ ረጊጹ ውጹእን እሩምን ኣገባብ ብምኽታል ይጽሓፍ። እዚ ኣሰራርሓ ምስ ዝልመድ እቲ ኣሎ ዚበሃል ጋግ-ፍልልይ ኪጸብብ ይኽእል። ንኸም’ዚ ዓይነት ፍልልይ ንምጽባብን ሓባራዊ ምርድዳእ ንምእማትን ርእይቶ ከቕርብ እየ፣ ቅድሚ ሕጂ’ውን እዚ ዚስዕብ መተሓሳሰቢ ኣቕሪበ ነይረ፤

“ሓደ ቃል ክነሱ ብክልተ መዳይ ዚጽሓፍ እንተ ኮይኑ፡ ጽሓፊ ኣብ ፈለማ ንኽልቲኦም ብሓጹር ፈልዩ ን[ነባቢ] የላሊ፡ ቀጺሉ ግን፡ ከይተጋላበጠ፡ ኣብ ሓዲኦም ጥራይ ይርገጽ። (ምክንያት (ምክኒት)፡ ኣንባቢ (ነባቢ)፡ ጽሓፊ (ጸሓፊ)፡ ግዜ(ጊዜ)፡ ተውላጠ-ስም (ክንዲ-ስም))። (ልሳናትን ተዛረብቶምን፡ ግዝያዊት ዓምዲ። ሓዳስ ኤርትራ 28 ሕዳር 2012።)

ንእዚ ኣብ ላዕሊ ዝቐረበ መተሓሳሰቢ ብምኽታል፡ ዝኾነ ደራሲ፡ ንእቲ ኣሎ ዚበሃል ዘይምርድዳእ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ንነበብቱ “መርሓ-ፍኖት ” ኣጽሓሕፋኡ ኣብ መቕድም ጽሑፉ ኬቕርብ ይግባእ።፡ ደራሲ፡ ንእቶም ኣዋጠርቲ ዚብሎም ኣጽሓሕፋታት ብምዝርዛር፡ ብወገኑ ንኣየኖት ከም ዚስዕብ የመልክት። ንኣየናይ ከም ዚስዕብ እንተ ሓርቢትዎ፡ ንእቶም ፍልልያት ኣመልኪቱ ንሓዲኦም መሪጹ ይተግብር። ንኣብነት ቅድሚ ሕጂ ካብ ዝቐረቡ ፍልልያት ብወገነይ ዝወሰድክዎም መርገጺታት ንተዓዘብ፤

1. “እዩ/ኢዩ” – ኣብ ሓዳስ ኤርትራ፡ “ዓምዲ ልሳናትን ተዛረብቶምን” ብሰፊሑ ካብ ዝተዳህሰስን ብወገነይ ብዝገብርክዎ ዳህሳን ን“እዩ” ከም ቅኑዕ እመርጽ።

2. “ነበበ/ኣንበበ” – ኣብ ኢንተርነት (arayakt.wordpress.com ብሎግ)፡ “ኣንበበዶ ነበበ፡ ኣየና’ዩ እቲ ቅኑዕ ሱር-ግሲ” ብዝብል ኣርእስቲ ዳህሲሰ ን“ነበበ” ከም ቅኑዕ ወሲደ።

3. ቅድመ-ጥብቆ (ቅ.ጥ.) “ዘ/ዚ/ዜ/ዝ” ብዝምልከት፡ ኣብ ኢንተርነት (arayakt.wordpress.com ብሎግ)፡ “’ዝ’ እናበሉኻዶ ትድንዝዝ!” ብዚብል ኣርእስቲ ዳህሲሰ፡ እቲ ቅ.ጥ. ብመሰረቱ “ዝ” ኮይኑ ብሰንኪ “ኣ”፡ “ይ”ን “የ”ን እቶም “ዘ” “ዚ” “ዜ” ከም ዝኽሰቱ ገሊጸ።

4. ስርዓተ-ነጥቢ ብዝምልከት፡ ኣብ ኢንተርነት (arayakt.wordpress.com ብሎግ)፡ ትግባረ ውጹእ ምልክትታት ስርዓተ-ነጥቢ ኣቕሪበ እትግብር።

5. “ኰን/ኮነ” – ኣብ ኢንተርነት (arayakt.wordpress.com ብሎግ)፡ “’ኰነ’ ዶስ ‘ኮነ’ ኣየናይ ቅኑዕ ምኾነ፧” ኣብ ዚብል እታው፡ ”ካብ “ኮነ/ኰነ” እቲ ቅኑዕ “ኮነ” መሪጸ እጽሕፍ።

6. ኣብ ኢንተርነት (arayakt.wordpress.com ብሎግ)፡ ንትግባረ “ቀ/ከ/ቐ/ኸ”፡ ዝምልክት፡ “ውጹእ መምርሒ ኣጽሓሕፋ ፊደላት ቆፍን ካፍን” ብዚብል ኣርእስቲ ከቕርብ እየ።

ውከሳ-ጽሑፍ
ኣለምሰገድ ተስፋይ። (2016)። ኤርትራ ካብ ፈደረሽን ናብ ጐበጣን ሰውራን 1956 – 1962። ኣስመራ፡ ኣሕተምቲ ሕድሪ።

–ኣርኣያ ካሳ
4 መስከረም 2017