Archives

“ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 2ይ ክፋል

ምንጻር ባህርያት “ወ” ዜማክሉ ግሲታት 2ይ ክፋል

ኣብ ዝሓለፈ እቲ ዳህሳስ ረባሕታ ግሲታትን ስለምንታይ “ኰነ” ቅኑዕ ከም ዘይኮነን ኪቐርብ እዩ ተባሂሉ ነይሩ።
እቶም ኪድህሰሱ ዝተባህሉ ግሲታት እዞም ዚስዕቡ ነይሮም፤
ለወሰ/ሎሰ፡ ሰወለ/ሶለ፡ ቀወደ/ቆዶ፡ ከወነ/ኮነ፡ ነወመ/ኖመ፡ ዓወረ/ዖረ፡ ዓወደ/ዖደ፡ ዘወረ/ዞረ፡ ጠወረ/ጦረ፡ ጸወመ/ጾመ፡ ጸወረ/ጾረ፡ መወተ/ሞተ።

ኣብ’ዚ ሰሌዳ እቶም ዓምዲታት ብረባሓታ ኪኾኑ እንከለዉ ነፍሲ-ወክፈ ግሲ ብኽልተ ዓንይነት ረባሓታ ቀሪቡ ኣሎ። ኣብ’ቲ ቀዳማይ መስመር “ወ” ብኸፊል ይልወጥ ፡ ኣብ’ቲ ካልኣይ መስመር “ወ” ይዕቀብ።

ሱር-ግሲ

1ይ ኣ.

2ይ ኣካል

3ይ ኣካል

3ይ
ኣ. ‘ፍቓዳዊ’

2ይ
ኣ.ትእዛዛዊ

ለወሰ/ሎሰ

ሎይሰ

ሎይስኪ/ሎይስካ

ሎይሳ/ሎይሱ

ይልወስ

ልወስ

 

ለዊሰ

ለዊስኪ/ለዊስካ

ለዊሳ/ለዊሱ

ይልወስ

ልወስ

ከወነ/ኮነ

ኮይነ

ኮይንኪ/ኮይንካ

ኮይና/ኮይኑ

ይኸውን

ክወን

 

ከዊነ

ከዊንኪ/ከዊንካ

ከዊና/ከዊኑ

ይኸውን

ክወን

ነወመ/ኖመ

ኖይመ

ኖይምኪ/ኖይምካ

ኖይማ/ኖይሙ

ይንወም

ንወም

 

ነዊመ

ነዊምኪ/ነዊምካ

ነዊማ/ነዊሙ

ይንወም

ንወም

ዓወረ/ዖረ

ዖይረ

ዖይርኪ/ዖይርካ

ዖይራ/ዖይሩ

ይዕወር

ዕወር

 

ዕዊረ

ዓዊረኪ/ዓዊርካ

ዓዊራ/ዓዊሩ

ይዕወር

ዕወር

ዘወረ/ዞረ

ዞይረ

ዞይርኪ/ዞይርካ

ዞይራ/ዞይሩ

ይዝወር

ዝወር

 

ዘዊረ

ዘዊርኪ/ዘዊርካ

ዘዊራ/ዘዊሩ

ይዝወር

ዝወር

ጠወረ/ጦረ

ጦይረ

ጦይርኪ/ጦይርካ

ጦይራ/ጦይሩ

ይጥወር

ጥወር

 

ጠዊረ

ጠዊርኪ/ጠዊርካ

ጠዊራ/ጠዊሩ

ይጥወር

ጥወር

ጸወመ/ጾመ

ጾይመ

ጾይምኪ/ጾይምካ

ጾይማ/ጾይሙ

ይጽወም

ጽወም

 

ጸዊመ

ጸዊምኪ/ጸዊምካ

ጸዊማ/ጸዊሙ

ይጽወም

ጽወም

ጸወረ/ጾረ

ጾይረ

ጸይርኪ/ጸይርካ

ጸይራ/ጸይሩ

ይጽወር

ጽወር

 

ጸዊረ

ጸዊርኪ/ጸዊርካ

ጸዊራ/ጸይራ

ይጽወር

ጽወር

መወተ/ሞት

ሞይተ

ሞይትኪ/ሞይትካ

ሞይታ/ሞይቱ

‘*’

‘ምወት’

 

መዊተ

መዊትኪ/መዊትካ

ሞዊታ/ሞዊቱ

‘*’

‘ምወት’

ኣብ’ዚ ላዕሊ ዝቐረበ ሰሌዳ ከም ዝርአይ፡ ኣብ ቀዳማይ መስመር፡ እቲ መጀምርያ ፊደል ግሲ ናብ ሳብዕ ተቐይሩ፡ “ወ” ተዋሒጡን “ይ” ተወሲኽዎን ምዕሩይ ረባሕታ ኮይኑ ኣሎ። እቶም ናይ መወዳእታ ክልተ-ዓምዲታት ከኣ እቲ እተዋሕጠ “ወ” እንደገና ከም ዝኽሰት የርእዩ። ብተዛመዲ፡ ኣብ ካልኣይ መስመር፡ “ይ” ከየእተወ፡ “ወ” ይዕቅብ። ኣይተለምደን እምበር እዚ ኣገባብ ኣብ ኵሎም ከስርሕ ዚኽእል እዩ። ብዛዕባ’ቲ ኣብ “ይኸውን” ዘሎ ቀራን “ኸ” ብኸመይ ከም ዝኽሰት ኣብ ንቀራናት ዝድህስስ ጽሑፍ ከቕርቦ እየ።

“ኰነ” መጐታዊ ዘይኮነሉ ምኽንያት፤
መበቈል ግሲ “ከወነ” ካብ ግእዝ ምዃኑ ዳርጋ ሓባራዊ ምርድዳእ ኣሎ። ብልሳነ-ግእዝ ዝተጻሕፉ፡ መንፈሳውያንን ዓለማውያንን ጽሑፋት፡ ብ”ኮነ” እምበር ብ”ኰነ” ዝተጻሕፈ ኣይረኸብኩን። እንተኾነ፡ እዚ ትዕዝብቲ ንምንጻግ “ኰ” ኣእማኒ ወይ ዘይኣእማኒ መጐት ኪኸውን ይኽእል እዩ። ኣእማኒ መጐት ዚገብሮ፡ ግእዝ ብ”ኰ” ዘይምጽሓፉ እዩ። ብኣንጻሩ ንምምጓት፡ ፊደል “ኰ” መሰረታዊ ፊድል-ግእዝ ዘይኮነ፡ ድሓር ዝተኣታተወ ስለ ዝኾነ ብ”ኰነ” ዝተጻሕፈ ኣይተርኽበን ኢልካ ከም መርትዖ ኪጥቀስ ኣይከኣልን ኪበሃል ይከኣል እዩ። በዚ ኮይኑ በቲ ግእዝ መጫበጢ ከይከውን ይኽእል እዩ። ብኣደማምጻ ግን፡ ካብ ረባሕታ ዝነቐለ፡ እዚ ዚስዕብ ትዕዝብቲ ይቐርብ።

“ኰ” ብልማድ እንተ ዘይኮይኑ፡ ብድምጺ ኮነ ብረባሕታ ምስ “ከወነ” ዝምድና የብሉን። ን”ኰነ” ከም ቅኑዕ ዝቐርብ መጐት፡ እቲ “ኰ” ን”ወ” ኣብ ሕቝፉ ኣእትዩ ኣሎ ዚብል እዩ። ንእዚ ንምርጓድን ንምንጻርን ን”ኰነ” ብ”ክወነ” ይጽሓፍ እዩ። ርግጽ እቲ ግሲ ብሳድስ “ክወነ” ኢልካ ዚጽሓፍ ነይሩ እንተ ዝኸውን እቲ “ክወ” ን”ኰ” ከም ዝውክል ምተወስደ። እቲ ግሲ ግን ብግእዝ “ከወነ” ኮይኑ፡ ኣብ’ቲ ካልኣይ መስመር ሰሌዳ ቀሪቡ ከም ዘሎ፡ እቲ “ወ” ዝዕቅብ ረባሕታ ብ”ከዊ” እዩ ዝጅምር። “ከዊ” ከኣ ናይ “ኰ” ድምጺ ኣይህብን። ስለ’ዚ ብ”ኰነ” ምጽሓፍ ቅኑዕ ኣይኮነን።

ንምድምዳም፡ ኣብ’ዚ ብተደጋጋሚ ዘቕርቦ ምሕጽንታ ኣሎኒ። ንሱ ከኣ፡ ዝኾነ ጽሓፊ፡ ኣብ ክንዲ ብሃውሪ ወይ ብልማድ ዚጽሕፍ ብርድኢቱን ብኣቓልቦኡን ምዕሩይ ንኽጽሕፍ ኪጽዕር እዩ። ዝኾነ ጽሓፊ፡ “ኰነ” ወይ “ኮነ” ኢሉ ኣብ ሓዲኡ ረጊጹ ውጹእን እሩም ኣገባብ ብምኽታል ይጽሓፍ። እዚ ኣሰራርሓ ምስ ዝልመድ፡ እቲ ኣእማኒ ኮይኑ ብብዙሓት ዝተረኽበ ኣብ መወዳእታ ኪርዕም እዩ።

መዘክር
መግለጺ ብጥቕሲ(“”)፡ ንጽል-ጥቕሲ(‘’)ን ጋራዲ-ሓጹር([])ን ዝተኸበቡ ጽሑፋት፤
(ሀ) ናይ ካልእ ዘይኮነ፡ ኣብ ጥቕሲ ዝኣተወ ከም ስም/ስነ-ቓል ዝወሰድ – ኣ. “ድኹማት”፡ “ኰነ”፡ “ኰ”
(ለ) ኣብ ጥቕሲ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ጋራዲ-ሓጹር ([]) ኣትዩ ዘሎ ናይ ምንጩ ዘይኮነ፡ ኣነ ንምእራም ዝመላእክዎ እዩ።
(ሐ) ኣብ ጥቕሲ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ንጽል-ጥቕሲ (‘’) ኣትዮ ዘሎ ኣብ’ቲ ምንጩ፡ ኣብ ጥቕሲ ዚርከብ እዩ።
(መ) ካብ ጥቕሲ ወጻኢ፡ ኣብ ንጽል-ጥቕሲ (‘’) ኣትዩ ዘሎ ኣጽሓሕፋኡ ሕርኽርኽ ዚብለኒ እዩ።
ኣ. ‘ሰወደ’ ከም “ድኹም” እንኪቝጸር።
እቲ “ይልወስ”፡ “ይኽወን” … ዚብሉ ረባሕታ ዝሓዘ ዓምዲ ትእዛዝን ፍቓድን ይመስል። ሰዋስውኣዊ ክፍሉ ስለ ዝሓርበተኒ ‘ፍቓዳዊ’ ኢለ ሰምየዮ።
* ረባሕታ ግሲ “መወተ” ‘ይምወት’ ትርጉም ኣልቦ ስለ ዝኾነ ኣትሪፈዮ። እቲ ‘ምወት’ ከኣ ብልማድ “ሙት” እዩ።

ዝያዳ ሓበሬታ መዓላ ምልክትታት ስርዓተ-ነጥቢታ ኣብ እታዋት “ስርዓተ-ነጥቢ” ይርከቡ።

–ኣርኣያ ካሳ
29 ሚያዝያ 2017

ቋንቋ

ትግርኛ ከም ካልኣይ ቋንቋ ቅድሚ ምዝታይ፡ ትርጉም ቋንቋ ምፍላጥን ምርዳእን ኣገዳሲ እዩ።

ቋንቋ ማለት …