ቅርጺን ድምጺን “ቨ” መጐታዊ ድዩ፧

ቅርጺን ድምጺን “ቨ” መጐታዊ ድዩ፧

ኣብ ዝሓለፈ መእተዊ ብዛዕባ ሓንቲ ብዙሕ ዘይትፍልጥ “ነበረት” ዝኾነት ፊደል ክጅምር ምዃነይ ጠቒሰ ነይረ። ድሕረ-ባይታ መንቀሊ ሓሳብ፡ ከም መእተዊ እንሆ።

እዛ ዳህሳስ ምስ ኣቶ ተስፋማርያም ቦዅረጽዮን መርኢድ ካብ ዝገበርክዎ ምልልስ ትብገስ። ኣቶ ተስፋማርያም “እሩም ኣጽሓሕፋ” ትግርኛ ክልመድ ኣለዎ ብዝብል እምነት ኣብ ዝረኸብሉ መራኸቢ ብዛዕበ “ሰዋስው” ይጽሕፉን ይዝትዩን እዮም። ኣብ ጋዜጣ “ሓዳስ ኤርትራ” እውን፡ ብስም ኢንጂነር ተስፋማርያም፡ ሓደ ካብ’ቶም “ሰዋስው” ጠቀስ ጽሑፋት ዘበርክቱ ግዱስ እዮም። ሓደ እዋን፡ ኣብ ዕላልና፡ ጫሌዳ “ቨ” ካብ ፊደል-ቤት ምብጋሱመጐታዊ ኣይኮነን ኢሎም ኣዕሊሎሙኒ ነይሮም። ብድምጹ ጫሌዳ ፊደል-“ፈ” ኪኸውን ከምዝግብኦን ንሶም ንባዕሎም ፈለማ ዝተመሃርዎ ካብ ፊደል-“ፈ” ብዝወጸ ቅርጺ ምዃኑ’ውን ወሰኽሉ። ንእዚ ተዘክሮ ኣቶ ተስፋማርያም ዘራጕድ ካልእ ምንጪ ብምርካበይ ኣብ “ነበረያ ነበረ” ከእትዋ መሪጸ። ዳህሳሰይ ብ ኣብ ቅርጺን ድምጺን ፊደላት ዝተመርኮሰ ትዕዝብታተይ እጅምር።

1. ነፍሲ-ወከፍ ቅርጺ ፊደል ብስጡም (ኣካላቱ ዝተለጋገበ) ዝቖመ ኣሃዱ እዩ።
2. ቅርጺ ናይ እቶም ጫሌዳ-ፊደላት፡ ዳርጋ ኵሎም፡ ካብ ቅርጺ ተቐራራቢ ድምጺ ዘለዎም መሰረታውያን ፊደላት ዝፈልፈሉ እዮም። ንኣብነት፤ ሰ/ሸ፡ ቀ/ቐ/ቈ/ቘ፡ ነ/ኘ፡ ከ/ኸ፡ ዘ/ዥ፡ ገ/ጐ፡ ጠ/ጨ።
3. ሓደ ካብ እዞም ጫሌዳታት ግን ንእዞም ቀዳሞት ክልተ ረቛሒታት ዘየማልእ ኣሎ። ንሱ ከኣ ፊደል-ቨ እዩ። ፊደል “ቨ”፤ (ሀ). እቲ ቀርኑ ምስ ቀንዲ ኣካሉ ዘላግብ ሕንጻጽ የብሉን፡ ፍሉይ እዩ። (ለ). ብቕርጺ ጫሌዳ ፊደል-ቤት ይመስል፡ ብድምጺ ከኣ ምስ ፊደል-ኣፍ ቅርበት ዘለዎ ይመስል።

ብዘይካ እዚ ሕጂ ድምጺ “ቨ” ሒዙ ዘሎ ቅርጺ፡ ካልእ ንእቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ክልተ ቀዳሞት ረቛሒታት (ስጡም ቅርጺ፡ ካብ ምስ ድምጹ ቀርበት ዘለዎ ፊድል ዝጫለደ) ዘማልእ ፊደል ከም ዝነበረ፡ ንተዝክሮ ኣቶ ተስፋምርያም ዜራጕዱ፡ ሰንዳት (ዘርአ-ያዕቆብ፡ ወልደ ማርያምን ገሪማን፡ 1990)፡ ቀጺሎመ ይቐርቡ። ቅድሚኡ ግን እቶም ሆህያት ከመ ይመስሉ ከም ዝነበሩ እገልጽ።

ብምሉኦም ንእቶም ሸውዓተ ሆህያት ናይ’ዛ “ነበረት” ዝኾነት ፊደል ዝሓቍፍ ቅርጺ ክረክብ ኣይከኣልኩን። ኣብ ኮምፕዩተር፡ ብ“ዩኒኮድ” ዝኣተዉ ፊደላት ግእዝ ዳህሲስ “ፏ ፚ” ረኺበ። እዚኦም ግን ንድምጺ ፊደል “ቨ” ኣይውክሉን። ኣብ’ዚ ዳህሳስ ዝተረኸበ ቅርጺ እቲ ራብዕ-ፊደል ጥራይ እዩ። ንእቲ ራብዕ-ፊደል ከም መበገሲ ወሲደ፡ እቶም ሸውዓተ ሆህያት ንእዞም ዚስዕቡ ይመስሉ ከም ዝነበሩ ብምግማት ሰኒዐ አቕርብ።

ነበረት ዝኾነት ፊደል ዝሓቈፈ ሰነዳት፤

(ሀ). ኣብ ገበር “ሥርዓት አድግና ተገልባ” ብ1930ግ ዝተሓትመ፡ እዚ ዚስዕብ ይርከብ፤

(ለ). ኣብ “መቅድም” ብ1935ግ ዝተሓትመ “ሥርዓት ሎጎ ጭዋ”፡ እዚ ዚስዕብ ተጻሒፉ ይርከብ፤

(ሐ) ከም ጽሓፊ ናይ ሰነዳት፣ (1) “ሕግ ናይ ለጎን ጭዋን”’፡ (3) “ሕጊ ሰሐርትን ላምዛን ወቐርትን ዳምባን”፡ (3) “ሥርዓት ናይ ሀብሥሉስ፡ ናይ ገብረ ክርስቶስ፡ ናይ ደቀተሽም”፡ (4) “ዋዕላ ሾብዓተ አንሰባ ዘማት ታሕታይ …” ዝተጠቕሰ እዚ ኣብ ታሕቲ ዝርአይ ዘሎ ስም እዩ።

እዚ ሕጂ ኣብ ኣገልግሎት ዘሎ “ቨ”፡ ማዕረ-ማዕረ ምስ እቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ጫሌዳ ፊደል-ኣፍ ዝቕርጹ ፊደል እውን ይትግበር ነይሩ እዩ። እዚ ከኣ ኣብ ብ1936ግ ዝተሓትመ “ሥርዓት አድከም ምልጋእ”፡ ኣብ “መቅድም” እዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ይርከብ።

ብእዛ ካብ ፊደል-ኣፍ ዝጫለደት ፊደል ዚጸሓፉ “ባዕዳዊ”ን ካብ “ባዕዲ” ዝረዓሙን ቃላት ብምዃኖም ነዊሕ ንድሕሪት ተመሊስካ ብኣኡ ዝተጻሕፉ ቃላት ኪህልዉ ይኽእሉ እዮም ዚብል ግምት የብለይን። እቲ ክስተት ናይ ቀረባ እዋን ኮይኑ ምንጩ ኪርከብ ይከኣል እዩ ዚብል እውን ካልኣይ ግምት ኣሎኒ።

እዚ ካብ ቅርጺ ፊደል-ካፍ ዝጫለድ ቅርጺ ብመጐት ቅኑዕ ይዅን ደኣ እምበር፡ ካብ’ዚ ሕጂ ዘለዎ ቅርጺን ንእቲ “ነበረያ ነበረ” ዝኾነ ቅርጺን ሓዲኡ ምረጽ እንተ ዝብሉኒ፡ ንእዚ ናይ ሕጂ ምመርጽኩ። መምረጽየይ፤ ሓደ፡ ተለሚዱስ ንድሕሪት ኣብ ዘይምለሰሉ ደረጃ ስለ ዝበጽሐ፣ ክልተ፡ ብኢድ ንምጽሓፍ፡ እዚ ናይ ሕጂ ካብ’ቲ ናይ ‘ቀደም’ ስለ ዝቐልል።

ካልእ “ነብረያ ነበረ” ክሳዕ ዝርከብ፡ እዚ ወደሓንኩም።

ኣርኣያ ካሳ
6 ግንቦት 2017

ውከሳ፡
Codes and Bylaws of Eritrean Regions and Counties ትግርኛ-ትግረ (Tigrinia/Tigre Version)
ብ ዘርአ-ያዕቆብ እስጢፋኖስ፡ ወልደ ማርያም ኣብርሃም፡ ኢንዥ. ገሪማ ገብረመስቀል
Compiled by Zera Yacob Estifanos, Wolde Mariam Abraham, Gberima Gbebre Meskel
(January 1990 West Germany)
http://emnetu.com/Saba%20files%20new%202015/Higen%20SerAten%20nai%20Mieret%20AdiAbo%20%285%29.pdf

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s