“ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 1ይ ክፋል

ምንጻር ባህርያት “ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 1ይ ክፋል

ቅድሚ ሕጂ ““ኰነ” ዶስ “ኮነ” ኣይናይ ቅኑዕ ምኾነ፧” ኣብ ዚብል እታው፡ እቲ ቅኑዕ “ኮነ” ከም ዝመረጽኩ ጽሒፈ ነይረ። ዳህሳሱ ምስ ፊደል “ወ” ዝተተሓሓዘ ኮይኑ ኣብ ካልእ እዋን ከም ዘቕርቦ እውን ጠቒሰ ነይረ። ኣብ’ታ እታው ኣቶ ገብረስላሴ፡ ኣቶ ተኽለ ዘርአን ኣቶ ተስፋማርያም ቦዅረጽዮን ንእቲ ዘተ ዘሀብትም ምሃርቲ ርእይቶታቶም ጽሒፎም ኣለዉ።

እቲ “ኣብ ካልእ እዋን ከቕርቦ” ዝበልክሉ ምኽንያት፡ ንግሲታት፡ ኣብ ክንዲ ብተናጽል ምድህሳስ፡ ተመሳሰልቲ ግሲታት ወሲዲካ፡ ሓደ ጥርኑፍ ዝኾነ ኣእማኒ ስእሊ ንምቕራብ እዩ ነይሩ። ተመሳሰልቲ ዝኾኑ ግሲታት፡ ብዝተኻእለ መጠን ኪጠምሮም ዚኽእል ሓባራዊ ረቛሒ ምርካብ ኣገዳሲ እዩ። ኣብ’ዚ ናይ ሓባር-ረቛሒ ተመርኲስካ ሓደ መምርሒ ከተውጽእ ትኽእል ኢኻ። እቶም ብእቲ ዝወጽአ መምርሒ ኪቕየዱ ዘይክእሉ ከኣ መጐት ዘይክተሉ ወይ ብልማድ ተባሂሎም ይንጸሩ። እዚ ኣገባብ ኣሰራርሓ ምስ እንኽተል እሩም ኣጽሓሕፋ ብመጐት ከነቕርብ ንኽእል ኢና።

ኣብ ምምዕባል እሩም ጽሑፍ፡ ቀንዲ ዕላማይ፡ ካብ በብዝጥዕመናን በብዝመስልናን እንጽሕፍ፡ ብቐሊል ኪትግበር ዚኽእል ሓባራዊን ምዕሩይን መምርሒ ኣጽሓሕፋ ንምውጻእ እዩ። እዚ ንኽዕወት ሕሉፋት ጽሑፋትና ብምፍታሽ “ምዕሩይን እሩምን” ዚኾኑሉ ኣገባብ ሓባራዊ ጻዕሪ ይጠልብ።

ንኣብነት ካብ “ኣንበበ/ነበበ” ሓዲኦም ንኽመርጽ ዝተኸተልክዎ ኣገባብ፡ ከምኦም ዝኣመሰሉ ግሲታት (ኣዝለለ/ዘለለ ኣስበበ/ሰበበ) ዳህሲስ ኣእማኒ ንዝበልክዎ ግሲ፡ ን”ነበበ”፡ መሪጸ። ኣብ ዝመጽእ ግዜ፡ ኣጽሓሕፈ ‘ኣመላውያን’ ዝሓቝፉ ግሲታት፡ ናብ ጋዜጣ “ሓዳስ ኤርትራ” ካብ ዝለኣኽክዎ ዓንቀጽ፡ ጽማቝ ከቕርብ እየ። ሕጂ ከኣ ካብ “ኰነ/ኮነ” ን“ኮነ” መምረጽየይ ዘራጕድ መጐተይ፡ ተመሳሰልቲ ግሲታት ብምድህሳስ አቕርብ።

ናብ ርእሰ-ነገረይ ቅድሚ ምእታወይ ግን ቅድሚ ሕጂ ዝተግብረ ዳህሳስ ከም ድሕረ-ባታ አቕርብ። ኣማኑኤል ሳህለ (1998)፡ “ … ብ‘ወ’ ወይ ብ‘የ’ ዚውድኡ ወይ ኣብ ማእከል ዘእትዉ መብዛሕትኡ ጊዜ ድማ ብሰለስተ ፊደላት ዚቘሙ [እዮም]።” ይብል (ገ. 45)። ከምኡ’ውን ኣብ ክልተ ከም ዝኸፈሉ ይገልጽ። ኣማኑኤል፡ ንእቶም “ብርቱዓት” ዝሰየሞም፡ ኣብ ማእከሎም “ወ” ወይ “የ” ተሪር ዘእትዉ እዮም ይብል ። ንእቶም “ድኹማት” ዝሰየሞም ከኣ እቲ ኣብ ማእከሎም ዘሎ “የ” ወይ “ወ” ፈኵስ ወይ ከኣ ብ”የ” ወይ ብ”ወ” ምስ ዚውድኡ እዮም ይብል። ንእቶም ቀዳሞት፤ ሰየመ፡ ‘ሰወደ’፡ ቀየረ፡ ዓወረ፡ ሓየለ፡ … ንእቶም ዳሕሮት ከኣ፤ ከየደ፡ ሸየነ፡ መወተ፡ መወቐ፡ … ከም ኣብነት ይህብ።

“ድኹም”ን “ብርቱዕ”ን ዚብል ኣገላልጻ ባዕላዊ ይኹን እምበር እቶም ግሲታት ብረባሕታኦም ኪልለዩ ይኽእሉ እዮም። እቲ “ወ” ዜማእክል “ድኹም” እተባህለ ግሲ፡ ኣብ ረባሕታ ሰለስተ ምቅይያራት የርእይ እዩ። (1) ቀዳማይ ፊደሉ ናብ ሳብዕ ይቕየር፣ (2) ን“ወ” ይውሕጥ። (3) ን“ይ” የእቱ። ምቅይያራት ዘየርእይ ረባሕታ ከም ዘሎዎ እውን ማዕረማዕረኡ ኪዝርዘር እዩ። እቲ “ብርቱዕ” እተባህለ ግሲ ግን ኣብ ረባሓታ ናይ ምቅይያር ባህርይ የብሉን፣ ቀዳማይ ፊደሉን “ወ”ን ዓቂቡ “ይ” ኣየእትውን። ኣይተለምደን እምበር፡ እቲ “ድኹም” ዝተባህለ ከም እቲ “ብርቱዕ” ረባሕታ ክህለዎ ከም ዚኽእል ኪርአይ እዩ።

እቶም “የ” ዝሓቝፉ ግሲታትን ብ”ወ” ዝወድኡ ግሲታትን ኣብ ካልእ ግዜ ክምለሶም እየ። ከምኡ’ውን፡ እቲ ካልኣይ ክፋል፡ “ብርቱዓት”፡ ኣብ’ዚ ኣይክድህስስን እየ። ከም ኣብነት ግን እዞም ዚስዕቡ ግሲታት ንመርኣያ “ብርቱዓት”-ግሲታት አቕርብ፤
ሃወሰ፡ ለወየ፡ ለወጠ፡ ሓወሰ፡ ሓወዘ፡ ሓወየ፡ ሓወጸ፡ መወለ፡ መወሰ፡ መወጸ፡ ረወየ፡ ሰወረ፡ ሰወነ፡ ሰወደ፡ ከወለ፡ ዘወረ።

ኣብ’ዚ ጽሑፍ ዝድህስሶም ንእቶም “ድኹማት”፡ “ወ” ዜማክሉ ግሲታት ጥራይ እዩ። ኣብ እቲ ዳህሳስ ን“ኮነ” ዘራጕድ መጐት ከቕርብ እየ። ከምኡ’ውን ንመጐት “ኰነ” ዘፍርስ ርእይቶይ ክህብ እየ። እቶም ከም ኣብነት ዝድህስሶም ግሲታት እዞም ዚስዕቡ እዮም፤ ለወሰ/ሎሰ፡ ሰወለ/ሶለ፡ ቀወደ/ቆዶ፡ ከወነ/ኮነ፡ ነወመ/ኖመ፡ ዓወረ/ዖረ፡ ዓወደ/ዖደ፡ ዘወረ/ዞረ፡ ጠወረ/ጦረ፡ ጸወመ/ጾመ፡ ጸወረ/ጾረ፡ መወተ/ሞተ።

እቶም ኣብ ላዕሊ ተዘርዚሮም ዘለዉ ግሲታት፡ ኣብ ዝመጽእ እታው፡ ብሰሌዳ ኪድህስሶም እየ። ኣብ’ቲ ሰሌዳ ዚቐርቡ ዓምዲታት ብተርታ፡ ሱር-ግሲ፡ ቀዳማይ-ኣካል፡ ካልኣይ-ኣካል (ኣንስ/ተባእት)፡ ሳልሳይ-ኣካል (ኣንስ/ተባእት)፡ ‘ፍቓዳዊ’ (3ይ ኣ.ተባእት)፡ ትእዛዛዊ (2ይ ኣ.ተባእት) እዮም።

መወከሲ፤ ኣማኑኤል ሳህለ፡ (1998)። ሰዋስው ትግርኛ ብሰፊሑ [Sewasiw Tigrinya b’sefihu: A comprehensive Tigrinya grammar]። ኣስመራ፡ ኣሕታሚ ቀይሕ ባሕሪ። [Asmara: Red Sea Press.]

ኣርኣያ ካሳ
23 ሚያዝያ 2017

Advertisements

One thought on ““ወ” ዜማእክሉ ግሲታት 1ይ ክፋል

  1. ብመጀመርታ ሰላምታ።
    ናይ ወ ጠባይ ፊደላት ካዕብን ሳብዕን ምቕያር እዩ።(ምንጪ ኪዳነ፡ወልድ፡ክፍሌ፡(አለቃ)፤መጽሐፈ፡ሰዋስው፡ወግስ፡ወመዝገበ፡ቃላት፡ሐዲስ፤አርቲስቲክ፡ማተሚያ፡ቤት፥ዐዲስ፡አበባ፥1948፡ዓ.ም.፤909፡ገጽ። http://www.gzamargna.net/html/gzMezgebeQalat.html ገጽ 55)
    ብምውሳኽ “19- ካልኣይ ወ ኣብ ናይ ቀተለ ስርዌ ማእከል ክኸውን ከሎ፡ ናይ እቲ ዓንቀጽ መበገሲ ግእዝ ክኽውን ዝነበሮ ጐሪዱ ሳብዕ ይገብሮ፡ በዚ ሓዊር > ሖረ ጸዊር > ጾረ፡ ነዊም >ኖመ፡ ቀዊም > ቆመ . . . እንዳበለ ይኸይድ።” ይብል።
    እዞም ሳብዕ ፊደላት እዚኦም ወ ዘለዎም እዮም። ንኣብነት ብግእዝ “ኮነ” ክብል ከሎ “kone” ማለት ኣይኮነን እንታይ ደኣ “Kwone” ማለቱ እዩ፡ እምበር ወ ፈጺሙ ጠፊኡ ወይ ተዋሒጡ ማለት ኣይኮነን። ነዚ ንምርዳእ ናይ ግእዝ ሓራካት /ኣድመጽቲ /ቫወልስ ካበይ መጺኦም ምምርማር የድሊ ወይ እውን ፊደላት ግእዝ “ኣልፋ ወዖን”እዮም ክብሉ ኸለዉ እንታይ ማለቶም እዮም ምሕሳብ የድሊ።
    ስለዚ ንትግርኛ ብግልጺ ፊደላት ዝቐረበ “ኰነ” እዩ። ዝሓሸ ወ ዘለዎ ከኣ ክህድህሰስ ይክኣል።

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s