ረባሕታ ስም

ረባሕታ ስም
ኣብ ዝሓለፈ እታው (29 ምያዝያ 2016) ንረባሕታ-ስም ዝምልከት ብተደጋጋሚ ንዝቐርበለይ ሕትቶታት ሓጺር መብርሂ ከቐርብ እየ ኢለ ነይረ፡ እንሆ ድማ፤

ኣብ ሰዋስው፡ “ስም” ዝብል ስነ-ቓል ሓደ ካብ እቶም ሸሞንተ ክፍሊታት-ዝርርብ ኰይኑ ንሰብ፡ ቦታ፡ ነገር ወይ ሓሳብ ዚጠቅስ ቃል እዩ። ስም፡ ብቍጽሪን ብጾታን ረባሕታ ኣለዎ። ብጾታ-ረባሕታ – ተባዕታይ ወይ ኣንስታይ (ንምሕጻር፡ ብ”ተባእት”/”ኣንስ” እንትዝትክኡ ምሓሸ)፡ ብቝጽሪ-ረባሕታ ከኣ ንጽል ወይ ብዙሕ ይበሃሉ።

ኣብ’ዛ “ብሎግ” ምሉእ ዳህሳስ ረባሕታ-ስም ምስ እናይ መወከሲኡ ኣይክቐርብን እዩ። እቲ ዝቐርብ ኣብ ትግብረ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ዘተኰረ ሓጺር መግለጺ እዩ። ኣብ’ዚ መግለጺ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ቅጥዒ ንምትሓዙን ንምቅላሉን ዝተገብረ ፈተነ፡ ምንጪ ፊደላት-ቃል ኣብ ረባሕታ-ቍጽሪ ኪዕቀቡ እምበር ብዘይ ምኽንያት ከይቐይሩ ምትሕስሳብን ኣብነታት ረባሕታ-ስማትን ይቐርብ።

ኣገባብ ረባሕታ-ቍጽሪ ስም – ካብ ንጽል ናብ ብዙሕ ምቕያር – ብርክት ዝበሉን ዝተሓላለኹን ኣብ ርእሲ ምዃኖም ውሱናት ኣይኰኑን፣ ውጹእ መምርሒ’ውን የልቦን። ግን፡ ብፊደል ሳልስ ዝውድእ ንጽል-ስም ኪበዝሕ እንከሎ እቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ይቀየር ዝብል ‘መምርሒ’ ኣሎ። ንምንታይ እቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ኪቕየር ከም ዘለዉ ዝቐረበ መጐት (ላዛ፡ ባህሪ) ኣእማኒ ኣይኰነን። ብሳልስ ዝውድእ ዝዀነ ቃል፡ ፊደል-ሳድስ ምስ ዝልቀቦ ናብ ሳድስ ዜስምዕ ድምጺ ስለ ዝህብ፡ ብሳድስ ምጽሓፉ ይርኣይ እዩ። ካብ ብስምዒት ግን ብመጐት ኪምራሕ፡ ቃላት መሰረታዊ ኣጽሓሕፍኦም ኣብ ረባሕታ ኪዕቅቡ፣ እንተ ተቐየሩ፡ ብቑዕ ምኽንያት መቐየሪኦም ኪህሉን ኣብ ትንታነ መሰረታዊ ኣጽሓሕፍኦም ዚገሃደሉ ኣገባብ ኪህሉ ይግባእ። እዚ ምስ ዝትግበር ኣብር’ሲ መጐታዊ ምዃን መምርሒታት እውን ምወሓዱ። ኣብ’ዚ ዝቐርብ ረባሓታ-ቍጽሪ ስም ዚቃለለሉ መምርሒ ምውጻእ፡ በቲ መምርሒ መሰረት ዕቃበ ፊደላት-ቃል ኣብ ረባሕታ ንምርኣይ እዩ። ብዛዕባ ጽልዋ ንባብ ኣብ ልግብጋብ-ፊደላት፡ “ኣደማምጻ” ዚብል እታው 8 መጋቢት 2014 ምውካስ ይከኣል።

ረባሕታ-ቍጽሪ ስም ኣብ ክልተ ይኸፈል፤
1. እቲ ንጽል-ቃል ብፊደል-ሳድስ ዝወድእ እነተዀይኑ፡ ድሕረ-ጥብቆ “ኣት” ብምልቃብ ናብ ብዙሕ ይቕየር። ፊደል “ኣ”፡ ደድሕሪ ፊድል-ሳድስ ኪመጽእ እንከሎ፡ ንእቲ ሳድስ ናብ ራብዕ ቀይሩ ይወሓጥ እዩ። ውጺኢቱ፡ “እቲ መወዳእታ ሳድስ ናብ ራብዕ ተቐይሩ ፊደል-‘ት’ ዝተለቀበሉ” ይመስል።
2. እቲ ንጽል-ቃል ብፊደል-ሳድስ ዘይወድእ እንተዀይኑ፡ ድሕረ-ጥብቆ “ታት” ብምልቃብ ናብ ብዙሕ ይቕየር። እቲ መወዳእታ ፊደል-ቃል ሳልስ ዝዀነ፡ ንእቲ ሳልስ ናብ ሳድስ ለዊጥካ “ታት” ትልቅብ ዝብል ካብ ልምዲ ኣደማምጻ ዝነቐለ መጐት ንምንጪ ቃል ስለ ዘይዕቅብ ይትረፍ።

ብእዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ክልተ-መምርሒታት ዘይቅየዱ ንጽል-ቓላት፡ መጐት ዘይክተሉ ይብሃሉ። መጐት ዘይኽተሉ ረባሕታ-ስማት ናይ ሓባር ረቛሒ (ካብ-ንጽል፡ ናብ-ብዙሕ) ስለ ዘይብሎም፡ ክጽንዑ ኣምበር መምርሒ ኪወጾም ኣይከኣልን። ኣብ’ዚ ጕጅለ ዝርከቡ ረባሕታ-ስማት ገሊኦም ብልምዲ፡ ገሊኦም ካብ ግእዝ ዝረዓሙን ናይ ግእዝ “ኣገባብ”-ረባሕታ ዝሓዙ ዝመስሉን ቃላት እዮም።

ካብ’ዚ ቀጺሎም ኣብነታት ይቐርቡ፤
(ሀ). መምርሒ-1 ዝኽተሉ ቀለልቲ፡ ኣዋጠርቲ ኣይኰኑን።

ንጽል ንጽል+ኣት = ብዙሕ ሳድስ+ኣ=ራብዕ ምስ ተቐየረ
ሰብ ሰብ+ኣት ሰብኣት ሰባት
ስም ስም+ኣት ስማኣት ስማት
ሰዓት ሰዓት+ኣት ሰዓትኣት ሰዓታት
በራድ በራድ+ኣት በራድኣት በራዳት
ሓሳብ ሓሳብ+ኣት ሓሳብኣት ሓሳባት

(ለ) መምርሒ-2 ዝኽተሉ፡ (ብፊደል-ሳልስ ዚውድኡ ንጽል ስማት ኪበዝሑ እንከለዉ ምንጪ ፊደሎም ከም ዝተዓቀብ ምዕዛብ የድሊ)

ንጽል ንጽል+ታት = ብዙሕ
ሕጊ ሕጊ+ታት ሕጊታት
ባሕሪ ባሕሪ+ታት ባሕሪታት
ብርኪ ብርኪ+ታት ብርኪታት
ነጸላ ነጸላ+ታት ነጸላታት
ኣርእስቲ ኣርእስቲ+ታት ኣርእስቲታት
ኣቦ ኣቦ+ታት ኣቦታት
ኣደ ኣደ+ታት ኣደታት
ክፍሊ ክፍሊ+ታት ክፍሊታት
ዋንጫ ዋንጫ+ታት ዋንጫታት
ዓውዲ ዓውዲ+ታት ዓውዲታት
ጋዜጣ ጋዜጣ+ታት ጋዜጣታት

(ሐ) መጐት ዘይክተሉ፡ ኪጽንዑ ዘለዎም ኣብነታት ኪቐርብ እዩ። ብዝተኽእለ መጠን ገለ ካብ እቶም ኣብ ትሕቲ “ብመጐት” ዘለዉ ረባሓታታት እንተ ዝልመዱ መጐት-ዘይክተሉ ቃላት ምወሓዱ።

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ብልማድ
ሰብኣይ ሰብኣይ+ታት ሰብኣያት ሰብኡት
ኣንጭዋ ኣንጭዋ+ታት ኣንጭዋታት ኣናጹ
ኵርምቲ ኵርምቲ+ታት ኵርምቲታት ኰራርምቲ
ገዛ ገዛ+ታት ገዛታት ገዛውቲ
ብዓል- ሰብ-
ወዲ- ደቂ-
ጓል- ደቂ-

እዞም ታሕተዎት ሰለስተ፡ ዋንነት ዜመልክቱ ቅድመ-ጥብቆ-ስም እመበር ርእሶም ዝኸኣሉ ቃላት ኣይኰኑን። እቲ መላግቦ-ሓንጻጽ (-) ኣድላዪ ዝገብሮ ካብ’ቶም ርእሶም ዝኸኣሉ ቃላት (ወዲ፡ ጓል፡ ብዓል) ንምፍላይ እዩ።

ናይ “ግእዝ ኣገባብ” ረባሕታ ዝተኸተሉ ዝመስሉ ግን ተመዓራራይነት (ካብ-ንጽል፡ ናብ-ብዙሕ) ዘይብልም፣ ሓባር ዜምስሎም እቲ ብዙሖም ጥራይ እዩ፣ እዚ ከእ ብፊደል-“ኣ” ጀሚሮም ብፊደል ሳድስ ምድምዳሞም እዩ።

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ብልማድ
ርእሲ ርእሲ+ታት ርእሲታት ኣራእስ
በጊዕ በጊዕ+ኣት በጊዓት ኣባጊዕ
በጽሒ በጽሒ+ታት በጽሒታት ኣባጽሕ
ብዕራይ ብዕራይ+ኣት ብዕራያት ኣብዑር
ኣድጊ ኣድጊ+ታት ኣድጊታት ኣእዱግ
ከልቢ ከልቢ+ታት ከልቢታት ኣኻልብ
ዓርኪ ዓርኪ+ታት ዓርኪታት ኣዕሩኽ
እልፊ እልፊ+ታት እልፊታት ኣእላፍ
ጓል ጓል+ኣት ጓላት ኣዋልድ
ወዲ ወዲ+ታት ወዲታት ኣወዳት

ካብ ረባሕታ-ግእዝ ብቐጥታ ዝረዓሙ (ናይ ንጽል ረባሕታ ዘይምዃኑ ንምንጻር፡ እቲ ብዙሕ-ግእዝ ኣብ ሓጹር ተመልኪቱ ኣሎ)

ንጽል ንጽል+ታት ብመጐት ካብ ግእዝ ዝረዓመ
ሰበይቲ ሰብይቲ+ታት ሰበይቲታ ኣንስቲ (አንስት)
መልኣኽ መልኣኽ+ኣት መልኣኻት መላእኽቲ (መላእክት)
መስፍን መስፍን+ኣት መስፍናት መሳፍንቲ (መሳፍንት)
መጽሓፍ መጽሓፍ+ኣት መጽሓፋት መጻሕፍቲ (መጻሕፍት)
ስኒ ስኒ+ታት ስኒታት ኣስናን (አስናን)
እዝኒ እዝኒ+ታት እዝኒታት ኣእዛን (አእዛን)
እግሪ እግሪ+ታት እግሪታት ኣእጋር (አእጋር)
ዓጽሚ ዓጽሚ+ታት ዓጽሚታት ኣዕጽምቲ (አዕፅምት)
ጻድቕ ጻድቕ+ኣት ጻድቓት ጻድቃን (ጻድቃን)
ጽፍሪ ጽፍሪ+ታት ጽፍሪታት ኣጽፋር (አጽፋር)

ኣርኣይ ካሳ
11 ግንቦት 2016።

Advertisements

2 thoughts on “ረባሕታ ስም

  1. ኣብታ ረባሕታ ስም እትብል ዓንቀጽ፡ እዞም ዝስዕቡ ቓላት መረረምታ ይገብረሎም፤ ዝመልከት፡ ዘልው፡ ሾሞንተ፡ ዝወድእ፡ ምውጽእ፡ ዋነነት፡ ስድስ፡ መዳእታ ። (ኣማረ ወልደስላሰ)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s