ቅድመ-ጥብቆ “ስነ”

ቅድመ-ጥብቆ “ስነ”
“ስነ” እትብል ቅድመ-ጥብቆ ቃል ኣዝያ ዝውትርቲ እያ፣ ኣብ’ዚ እዋን፡ ከም ምስ ኩሉ ዝኣቱ ወረቐት-ጠላዕ (ጆኬር) ዝተፈላለየ መዓላ ኣለዋ። ሓደ-ሓደ እዋን፡ ከም መመቀር ኣፍ፡ ኣብዝዀነ ጦብሎቕ ክትብል’ውን ትርከብ እያ። ዝበዝሕ ግዜ ትግባረኣ መጽናዕቲ፡ ምርምር ወይ ኣገባብ ንምምልካት እዩ፡ እዚ ከኣ ካብ’ቲ ቀንዲ መበቆል ትርጉማ ፍልይ ዝበለ ይመስል። ንኣብነት፤ ሰነ-ጽሑፍ፡ ስነ-ፍልጠት፡ ስነ-ህይወት፡ ሰነ-ጥበብ፡ ስነ-ስርዓት … ። “ስነ” ካብ “ሥን” ዝብል ቃል ግእዝ ዝመጸት ኰይና ሰዋስውኣዊ ክፍላ “ስም” ኰይኑ “ሰነየ” ከኣ ሱር-ግሲ እዩ (ብግእዝ “ስን”፡ ብትግርኛ “ስኒ” እዩ)።
ቀንዲ ትርጉም “ስነ” ንምድህሳን መበቆላ ንምፍላጥን ብሒዶት ጽሓፍቲ እተዋህበ መለጺ እንሆ፤

ሀ. ኪዳነ ወልድ ክፍሌ (1948ግ)፡ “ሥን” 1. መልክዕ፡ ጽባቐ፡ ጌጽ፡ ስልማት ጽሬት 2. ጠባይ/ባህሪ ርሓራሐ፡ ልግሲ፣ 3. ፍጥረት ኣትክልቲ እንስሳታት ዝብል ትርጉም ሂቡ፡ “ሠነየ” – ጸበቐ፡ ወቀበ፡ ሓድሽ መልክዕ ኣውጽአ ይብሎ። ብተወስኺ፡ “ሰነየ” – ምዕጻፍ፡ ክልተ-ምጋብር፡ ምድራብ፣ ብመልክዕ ብባህርይ ምቕያር፡ ካልእ ምዃን፡ ምምሳል ኢሉ ይገልጾ። ኣብ’ዚ ምልውዋጥ ፊደላት ሠውትን ሳትን (ሠነየ/ሰነየ) ብደራሲ ይኽሰት እዩ።
ለ. ኣ.ማ.ሓ (1956ግ)፡ “’ስን’ ጽባቔ፡ መልክዕ፡ ግርማ፡ ጽቡቕ ኣገባብራ፡ ምልኩዕ አኸዋውና፡ ደስ ዜብል ስርሓት፡ ማለት ኢዩ።” ይብል (ገጽ 26)።
ሐ. ተክአ ተስፋይ (1999)፡ “ስን” – መልክዕ፡ ጽባቐ፡ ስልማት ኢሉ ይትርጉሞ። “ስነ” ካብ ግእዝ ‘ሥነ’ ጽባቐ፡ መልክዕ፡ ጌጽ፡ ኣገባብ ከም ዝመጸ ይሕብር፣ ናይ ሓደ ነገር ኣገባብ፡ ጽባቐ፡ ስርዓት ንምግላጽ ዚዝውተር ቅድመ-ጥብቆ እዩ ይብል ።
መ. Lesalu (ለሳሉ) (2010)፤ “ሠነየ” – ጽቡቕ፡ ምልኩዕ፡ ብቑዕ ምዃን፣ “ሥን” ከኣ ጽባቐ፡ ወሓለ-ዘራባ፡ ምጫወ፡ ጸጋ፡ ለውሃት፡ ብሉጽ፡ ውርዝና ኢሉ ይገልጾ።
ሰ. ሄኖክ ገብረሚካኤል (2014)፡ ዓይነ ዓለምገብረ ማርያም (1951ግ)፤“ሠነየ” – ጸበቐ፡ መልክዐ እዩ ይብሉ።

ኣብ’ዚ ኪስትብሃል ዝከኣል፡ ን”ስነ” ከም ኣገባብ ትርጉም ዝህብዎ ኣ.ማ.ሓ ን ተክአ ተስፋይን ጥራይ እዮም። ከም’ቲ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ፡ “ስነ” ንኣገባብን ንዓወደ-መጽናዕቲን እትዝውተር ልምድቲን ቅብልቲን ቅድመ-ጥብቆ ኰይና ኣላ። ግን ብዘይ ምስትውዓል ከም ዘርከበ ካብ ምእታው ምጥንቃቕ የድሊ። ንኣብነት፤ ስነ-ስርዓት መርዓ፡ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ኢልካ ምጽሓፍ ንምምቃር እንተ ዘይኰይኑ ትርጉም ኣልቦ እዩ። ኪበሃል ዘለዎ፡ ስነ-መርዓ ወይ ስርዓት-መርዓ፡ ስነ-ቀብሪ ወይ ስርዓት-ቀብሪ እዩ።

ውከሳ-ጽሑፍ፤
ሄኖክ ገብረሚካኤል (መሪጌታ)። (2014)። መጽሐፈ ግሥ ዘርእ ወነባር ዘጥንታዊ ግእዝ፣ መዝገበ ቓላት ግእዝ-ትግርኛ ()። ኣሥመራ፡ (ኣይጠቅስን)።
Lesalu, W. [ወልፍ ለሳሉ] (2010). Concise dictionaly of Geez [ምጡን መዝገበ-ቓላት ግዕዝ]. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag
ተክአ ተስፋይ። (1999)። ዘመናዊ መዝገበ ቓላት ትግርኛ። ኣስመራ፡ ኣሓተምቲ ሕድሪ።
ኣ.ማ.ሓ.። (1956ግ)። ሰዋስው-ትግርኛ። ፩ይ መጽሓፍ፡ ናይ ቃላት ሰዋስው ክሳብ ስሩዕ ረባሕታ። ኣሥመራ፡ ናይ ማሕተም ትምህርቲ “ፍራንቸስካና”።
ኪዳነ ወልድ ክፍሌ (አለቃ)፣ ኣሕታሚ – ደስታ ተክለ ወልድ (1948ግ)። መጽሐፈ፡ ሰዋስው፡ ወግስ፡ ወመዝገበ፡ ቃላት፡ ሐዲስ። አዲስ አበባ፡ አርቲስቲክ ማተሚያ ቤት።
ዓይነ ዓለም ገብረ ማርያም (1951ግ)። መጽሔተ ትምሕርት የወጣቶች መስታዎት። (ኣይጠቅስን)፡(ኣይጠቅስን)
(ድሕሪ ዓመተ-ሕትመት ዘሎ “ግ” ንዓወደ-ኣወርሕ ግእዝ ይምለከት፡ ድሕረ-ጥብቆ ዘይብሉ ዓመት-ሕትመት ከኣ ጎርጎሮዮሳዊ እዩ)
ኣርኣያ ካሳ
26 ሓምለ 2015

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s