ረኣየ ወይ ርኣየ

ኣብ ዝሕለፈ እታው (18 ጥሪ 2015)፡ ኣብ ብሂል “ብዙሓት እናረኣዩኻ ብላዕ፡ ሓደ እናረኣየካ ኣይትብላዕ” ዝርከብ ሱር-ግሲ “ረኣየ” እቲ ቅኑዕ ኣጽሓሕፋኡ “ርኣየ” ምኻኑ ዝምጕት ጽሑፍ ኪቐርብ’ዩ ተባሂሉ ነይሩ። ቅድሚ ምቕራብ ጽሑፍ፡ ድሕረ-ባይትኡ እንሆ።

እዚ “ርኣየ” ቅኑዕ ምዃኑ ዝምጕት ጽሑፍ: ኣርኣያ ካሳ (2013) ካብ ዘዳለዎ ቁንጻል እዩ። ኣተኵርኡ ፊደላት “ሃ፡ ሓ፡ ኣ፡ ዓ” ኣብ ማእከል ዝርከብዎም ሱር-ግሲታት፡ እቲ ጀማሪ ፊደል ሳድስ-ፊደል ኪኸውን ኣለዎ ኢሉ ዝምጕት እዩ። መንቀሊ እዚ ዳህሳስ ተስፋማርያም ቦዂረጽዮን (2012) ካብ ዝጸሓፎ ተበጊሱ ኣዲ ገብረ (2012) ዝሃቦ ርእይቶ እዩ። እቲ ቁንጻል፡ ምትዕርራይ ስርዓተ-ነጥብን ምእራም ግድፈት-ፊደልን እንተ ዘይኰይኑ፡ ብዘይ ገለ መሰረታዊ ምቅይያር ንኡስ-ኣርእስቱ ዓቂቡ ቀሪቡ ኣሎ። ኣብ’ዚ እታው ዝተወሰኸ ኣብ ውሽጢ ጋራዲ-ሕጹር([]) ተመልኪቱ ኣሎ። ሰናይ ንባብ።

ጸሓፈዶ ጽሓፈ፧

ኣዲ ገብረ (2012) ኣብ ሕሉፍ ጽሑፍ ተስፋማርያም ቦዂረጽዮን (2012) ብምምርኳስ፡ ኣብ ክንዲ “ኣጽሓሕፋ“ ምጽሓፍ “ኣጸሓሕፋ” ትሓይሽ ብምባል መራጐዲ፡ “ኣበላልዓ፡ ኣሰታትያ፡ ኣነጋግራ፡ ኣወጻጽኣ፡ ኣዘራርባ …”፡ መፍረሲ ከኣ፡ “ኣንጋግራ፡ ኣክያይዳ” ኣቕሪቡ። ቀጺሉ “ብተደጋጋሚ፡ ’ጽሓፍቲ’ ኢልካ ኣለኻ። ውሰንቲ.ድረስቲ፡ ንገርቲ፡ ድረፍቲ፡ ኣይንብልን ኢና። ነተን ብሳድስ ተጻሒፈን ዘለዋ ቀዳሞት ፊደላት፣ ብግእዝ ኢና እንጽሕፈን።” ኢሉ (2ይ ዓምዲ፡ 1ይ ሕ.ጽ.)። ተስፋማርያም ቦዂረጽዮን ብወገኑ ብመልሲ ኣዲ ገብረ ዓጊቡ ምስጋንኡ ኣቕሪቡ (2012)።

ኣብዚ ካብ “ኣጽሓሕፋ” ተበጊስካ “ኣንጋግራ፡ ኣክያይዳ” ከምኡ’ውን ካብ “ጽሓፍቲ” ተበጊስካ “ውሰንቲ.ድረስቲ፡ ንገርቲ፡ ድረፍቲ” ኢላካ ምጕት ከተቕርብ ኣይከኣልን። ምኽንያቱ ሱር-ግሲታት “ነገረ፡ ከየደ፡ ተበገሰ፡ ወሰነ፡ ደረሰን ደረፈን” ምስ “ጸሓፈ/ጽሓፈ” ተመዓራራይነት የብሎምን። በንጻሩ፡ ኣቀራርባ ተስፋማርያም ቦዂረጽዮን ቅብልቲ እያ። እቲ መጐት ካብ ባህሪ ኣደማምጻ ዝነቐለ (ውጽኢት ኣብ ሕቝፊ ራብዕ-ፊደል ዘሎ “ኣ” ዶኾነ ይኸውን፧) ኮይኑ ብምንጽጻር ይቐርብ።

“ጸሓፈ” ብመጐት ሱር-ግሲ ከም’ቲ ኣዲ ገብረ (2012) ዝሓበሮ፡ “በልዐ”፡ “ሰተየ”፡ ኢልካ “ጸሓፈ” ኪጽሓፍ መጐታዊ ይመስል። እስከ እዚ ተመዓራራይነት ሱር-ግሲ ኣብ ረባሕታኦምከ እንታይ ከም ዝመስል ብኸፊል ይርአ፤

ሱር-ግሲ       1ይ-ኣካል[ኣነ]         2ይ-ኣካል[ንስኺ/ንስኻ]        3ይ-ኣካል[ንሳ/ንሱ]

በልዐ         በሊዐ                በሊዕኪ/በሊዕካ               በሊዓ/በሊዑ

ሰተየ         ሰትየ(ሰቲአ)          ሰቲኺ/ሰቲኻ                ሰትያ(ሰቲኣ)/ሰትዩ(ሰቲኡ)

ጸሓፈ         ጸሒፈ(ጸሒፈአ)       ጸሒፍኪ/ጸሒፍካ             ጸሕፋ/ጸሒፉ

[ኵሎም ብግእዝ-ፊደል ይጅምሩ]

ኣብ ላዕሊ ከም ዝርአ፡ “ጸሓፈ” ምስ “በልዐ”ን “ሰተየ”ን ተመዓራራይነት የብሉን። ሱር-ግሲ “ጽሓፈ” ተባሂሉ እንተ ተወስደ ግን ከም’ዚ ዚስዕብ ተመዓራራይነት ዘለዎ ረባሕታ ይርከብ፤

ጽሓፈ        ጽሒፈ               ጽሒፍኪ/ጽሒፍካ            ጽሒፋ/ጽሒፉ

(ከምኡ’ውን)

ምሃረ         ምሂረ               ምሂርኪ/ምሂርካ              ምሂራ/ምሂሩ

[ርኣየ         ርእየ*               ርኢኻ/ርኢኺ               ርእያ/ርእዩ*]

*[ኣብ’ዚ፡ 1ይ-ኣካል ረባሕታ “ርኣየ” ብመጐት “ርኢየ” ከምኡ’ውን 3ይ-ኣካል “ርኢያ/ርኢዩ” ኪኸውን ይግባእ፡ እንተዀነ መጐት ዘይኽተለሉ ምኽኒት ኣብ ሕቝፊ “ኢ” ዝርከብ “ይ”ን ብዛዕባ “ኢየ/እየ” ዝቐረበ መጐትን ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ኪቐርብ እዩ።]

ካልኦት ተመሳሳለቲ ሱር-ግስታት (ኣብ ታሕቲ ሒዶት ተጠቒሶም ኣለዉ) እንተ-ተመርመሩ’ውን እዚ ክልተ ኣብ ብዓል “በልዐ”ን ብዓል “ጽሓፈ”ን ዝተርኣየ ዝተፈላለይ ተመዓራራዪነት የግህዱ እዮም። [ኣብ ትግባረ ስነ-ጽሑፍ] ብከም’ዚ ዚስዕብ ከኣ ኪጽመቑ ይከኣል፤

ሀ. እቲ ደድሕሪ መጀመርታ-ፊደል ሱር-ግሲ ዚስዕብ ፊደል ራብዕ-ፊደል [“ሃ፡ ሓ፡ ኣ፡ ዓ”] እንተ-ኾይኑ፡ እቲ መጀመርታ-ፊደል ድምጺ ፊደል-ሳድስ ይህልዎ፡ ረባሕታኡ ከኣ ከም እቲ ናይ “ጽሓፈ” ይኸውን።

ለ. እቲ ደድሕሪ መጀመርታ-ፊደል ሱር-ግሲ ዚስዕብ ፊደል ራብዕ-ፊደል እንተ-ዘይኮኑ ረባሕታኡ ከም እቲ ናይ ብዓል “በልዐ”፡ “ሰተየ”፡ ረባሕታ ይኸውን።

ሐ. እቲ ደድሕሪ መጀመርታ-ፊደል ሱር-ግሲ ዚስዕብ ፊደል ራብዕ-ፊደል [“ሃ፡ ሓ፡ ኣ፡ ዓ”] ኮይኑ ግን ባህሪ ኣደማምጽኡ መጀምርታ-ፊደሉ ድምጺ ሳድስ-ፊደል ዘየፍቅድ ከኣ መጐት ዘይኽተል (ዘይ-ይኽተል) ተባሂሉ ይፍለ። መጐት ዘይክተሉ፤ ተሓለቐ፡ ተሓበነ፡ ተሻቐለ፡ ተቓረነ፡ ተዛረበ (እዋእ! እንታይ ደኣ ብ”ተ” ጥራይ ዝጀምሩ ተረኽቡ፧)።

ቀጺሎም ተጠቒሶም ዘለዉ ሱር-ግሳታት (ተክአ ተስፋይ፡ 1999) ገለ ካብ’ቶም ብልማድ ቀዳማይ ፊደሎም ግእዝ-ፊደል ዝኾኑ፡ ኣብ ሓጹር ከኣ ረባሕታ ድምጺ ብዝገዝኦም ብሳድስ-ፊድል ኪጽሓፉ ዝግብኦም እዮም፤

ለሓመ(ልሓመ) ለኣኸ(ልኣኸ) መሃረ (ምሃር) መሃዘ(ምሃዘ) መሓለ(ምሓለ) ረሃወ(ርሃወ) ረሃጸ(ርሃጸ) ረሓቐ(ርሓቐ) ረስዐ(ረሰዐ) ረኣይ(ርኣየ) ረዓመ(ርዓመ) ረዓደ(ርዓደ) ሰሓለ(ሰሓለ) ሰሓበ(ስሓበ) ሰሓተ(ስሓተ) ሰኣለ(ስኣለ) ሰዓለ(ስዓለ) ሰዓረ(ስዓረ) ሰዓበ(ስዓበ) ሸሓጠ(ሽሓጠ) በሓተ (ብሓተ( ተሓተ(ትሓተ) ነሃለ (ንሃለ) ነሃረ(ንሃረ) ከሃነ (ክሃነ) ከሓደ(ክሓደ) ከኣለ(ክኣለ) ወሓጠ(ውሓጠ) ዘሓለ (ዝሓለ) ዘሓጠ(ዝሓጠ) ደሃጸ (ድሃጸ) ደሓነ(ድሓነ) ደሃሰ(ድሃሰ) ጠሓለ (ጥሓለ) ጠዓመ (ጥዓመ) ጸሓረ (ጽሓረ) ጸዓረ(ጽዓረ) ፈሓረ (ፍሓረ) ፈሓሰ (ፍሓሰ)።

መወከሲ-ጽሑፍ

ተስፋማርያም ቦዅረጽዮን መርኢድ (2012፡ ግንቦት 2)። ሓጺር ምምርሒ ኣጽሓሕፋ ቋንቋ ትግርኛ። ሓዳስ ኤርትራ፡ ገጽ 8።

ተስፋማርያም ቦዅረጽዮን መርኢድ (2012፡ ሰነ 27)። መልሲ፡ ንኣቶ ኣዲ ገብረ። ሓዳስ ኤርትራ፡ ገጽ 8።

ተከአ ተስፋይ፡ (1999)። ዘመናዊ መዝገበ ቓላት ትግርኛ። ኣስመራ፤ ኣሕተምቲ ሕድሪ።

ኣርኣያ ካሳ (2013 መስከረም 9)። ዓምዲ ልሳናትትን ተዛረብቶምን ወ ባህሪ ኣደማምጻ፤ ጸሓፈዶ ጽሓፈ፧ (ዘይተሓትመ)።

ኣዲ ገብረ (2012፡ ግንቦት 30)። ነዊሕ ከይከድካ ገለ ክብል። ሓዳስ ኤርትራ፡ ገጽ 8።


ኣብ ዝቕጽል፡ “ካብ ብዓል ጣፍ፡ ብዓል ኣፍ” እትብል ብሂል ክትቀርብ እያ።

ኣርኣያ ካሳ
25 ጥሪ 2015

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s