ምስ ህዝብኻ መዓት ዳርጋ ገዓት

ሕመረት እዛ “ምስ ህዝብኻ መዓት ዳርጋ ገዓት” እትብል ብሂል ምትብባዕ፡ ሓልዮት፡ ምቅርራብን ምትሕግጋዝን እዩ። ሓደ ንብዙሓት ዝትንክፍ ሓባራዊ ጸገም ከም ንዉሱናት ዝወረደ ሕማቕ ዕጫ ኣይርኣይን። ብኣንጻሩ፡ ንእቲ ጸገም ንምፍታሕ ኮነ ሳዕቤኑ ንምድዕዓስ ኩሉ ጽጉም ኢደይ-ኢድካ ብምባል ሓባራዊ ቈላሕታ ኬንብር ምርኣይ ባህርያዊ እዩ። እቲ ሕማቕ ኵነት፡ ብሓባራዊ ጻዕሪ ኮነ ብባህርያዊ ኵነት፡ ምስ ሓለፈ ሓባራዊ ተመክሮን ተዘክሮን ይኸውን።

ንእግረ-መንገዲ፡ ኣብ’ዛ ብሂል ዝርከባ ክልተ ቃላት፡ “መዓት ገዓትን”፡ ብሰዋስውኣዊ ዓይኒ ኪድህሰሳ እየን። እዚ ዳህሳስ ኣብ ብቅርጺን (ጽሕፈት) ብኣደማምጻን ዝኽሰት ምድንጋር ዘተኰረ እዩ። ከምኡ’ውን ንእዚ ዝኽሰት ምድንጋር መጐታዊ ፍታሕ ኪቐርብ እዩ። እስከ በብሓደ እዘን ክለተ ቃላት ይርኣያ፡ ፈለማ “መዓት”፤

መዓት”፡ ብቅርጺ “መዓት” ከምኡ’ውን ‘ማዓት’ ኮይኑ ኪጸሓፍ ይርአ። ብኣደምምጻ፡ ካብ ርቀት-ድምጺ እተላዕለ፡ ብፍላይ ኣብ ውሽጢ ምሉእ-ሓሳብ፡ ኣብ ክልተኦም ዳርጋ ፍልልይ ኣይክሰትን፡ ዘመሓላልፍዎ መልእኽቲ’ውን ኣየደናግርን። ኣብ ስነ-ጽሑፍ፡ ቃላት ብእቲ እሩም ቅርጾም ኪጸሓፉ ይግባእ፣ ስለ ዘይደናግሩ ከም ዘርከበ ምጽሓፎም ንደረጃን ምዕባለን ስነ-ጽሑፍ ይዕንቅጽ እዩ። ካብ ክልተኡ ግን ኣይናይ’ዩ እቲ ቅኑዕ፧ መልሲ ዝርከብ ንካልኦት ተመሳሳልቲ ቃላት ኣወዳድቖም ብምዕዛብ እዩ። እሰክ ንእዞም ዚስዕቡ ንተዓዘብ፤ መርገም፡ መብጽዓ፡ መሃረብ፡ መሳልል፡ መሳርያ፡ መሻጢ፡ መባእ፡ መኣዝን፡ መሬት …። ኵሎም፡ ብዘይ ጽልዋ እቲ ሲዒቡ ዝመጽእ ፊደል፡ ብግእዝ-ፊደል ይጅምሩ። ካብ እዚ ብምብጋስ ከኣ እቲ ቅኑዕ ቅርጺ “መዓት” ኪኸውን ይግባእ። ፊደል “ዓ”፡ ከም “መጠዓዓሚ ድምጺ”፡ ንእቲ ቅድሚኡ ዘሎ ግእዝ-ፊደል ናብ ራብዕ-ፊደል ምቅያር ጽልዋ ከም ዘሎዎ ኣብ ካልኦት ተመሳሰልቲ ቃላት እውን ይገሃድ እዩ። ኣብ ከምዚ መዋጥር ክኣትዉ ዝኽእሉ ገለ ንምጥቃስ፤ መዓልቲ፡ መዓር፡ መዓርግ፡ መዓስ፡ መዓንጣ። ‘ማዓት’ ምስ ኣደማምጻ “መዓት” ቅርበት ዘለዎም እምብር ትርጉም ኣልቦ ቃል እዩ።

ብተወሳኺ፡ መዓት (ስም) ድርብ መዝገበ-ቓላታዊ ትርጉም ሒዙ ይርከብ። ሓደ ካብ ትርጕሙ፡ ከምቲ ኣብ’ዚ ብሂል ዝሓዘሎ፡ ኣሉታዊ መልእኽቲ እዩ፣ ከም መርገም፡ መቕዘፍቲ፡ ብርቱዕ ጕድኣት ዜመልክት ኵነት። ኣብነት፡ “ካብ መዓቱ ይሰውረና”። ካልኣይ ትርጕሙ፡ ብልማድ፡ ዓቐን ንዘይብሉ፡ ኣዝዩ ብዙሕ ዝኾነ ነገር ንምግላጽን ከም መግለጺ መወዳድርቲ ኣልቦን ይዝውተር’ዩ። ኣብነት፡ “መዓት ህዝቢ ተኣኪቡ”፣ “ክጽብቕ መዓት እዩ”። ኣብ ስነ-ሑፍ፡ እቲ ኣሉታዊ ትግባረኡ ጥራይ ይዘውተር።

እታ ካልአይቲ ቃል፡ “ገዓት”፤

ብቅርጺ፡ “ገዓት” ከምኡ’ውን “ግዓት” ክትጸሓፍ ልሙድ እዩ። ብኣደምምጻ፡ ካብ ርቀት ድምጺ እተላዕለ፡ ብፍላይ ኣብ ውሽጢ ምሉእ-ሓሳብ፡ ኣብ መንጎ እዘን ቃላት ፍልልይ ኣይክሰትን፡ መልእኽተን’ውን ብእቲ ዝተተግበረሉ ምሉእ-ሓሳብ ተመሊኹ ርዱእ ይኽወን። ብትርጓመ መዝገበ-ቓላት ግን እዘን ቃላት ክልተ ዝተፈላለያ እየን። ሓንቲአን “ስም” እታ ካልአይቲ ከኣ “ግሲ (ትእዛዛዊ)” እየን። ኣየነይቲ “ግሲ”፧ ኣየነይቲኸ “ስም”፧ ብኸመይ ይልለያ፧

እዞም ብቅርጺን ብትርጕምን ፍሉያት ዝኾኑ፡ ብኣደምምጻ ግን ክንጸሩ ዘይኽእሉ ቃላት ንምልላይ ምስ ካልኦት፡ ተመሳሳሊ ቅርጺ ዘለዎም፡ ብኣደማምጻ ዘየደናግሩን ትርጕሞም ንጹር ዝኾኑን ቃላት ብምንጽጻር እዩ። ብዝበለጸ፡ ቃላት ካብ ሱር-ግሲኦም ጅሚርካ ረባሓታኦም ብምድህሳስ እዩ ዚንጸር።

ሱር-ግሲ “ገዓት/ግዓት፡” “ገዓተ” እዩ። “በልዐ” ካልኣይ-ኣካል፡ ተባዕታይ-ጾታ፡ ትእዛዝ ረባሕታ “ብላዕ” እዩ። ከምኡ’ውን “ጸሓፈ“ – “ጽሓፍ“፡ “ሓለበ“ – “ሕለብ“። እቲ ጀማሪ ግእዝ-ፊደል ናብ ሳድስ-ፊድል ምቕያር ተዓዘብ። ብተዛማዲ ከኣ “ገዓተ“ – “ግዓት“ ኢልካ ኪጸሓፍ መጐታዊ እዩ። ስለዚ “ግዓት“ ግሲ (ትእዛዛዊ) እዩ፣ “ገዓት” ከኣ ስም ምዃኑ ንምስትብሃል ኣብ ላዕሊ ብዛዕባ ”መዓት” ዝተጻሕፈ ምውካስ ይከኣል። ኣብነት፡ “ኣታ ዓርከይ፡ ንድራርና ዝኸውን ገዓት ግዓት (ብሕጺሩ – ‘ንድራርና ዝኸውን ግዓት’)”። ንእዚ መጐት ዘይኽተል ሱር-ግሲ ከኣ እንሆ፤ ደቀሰ – ደቅስ (ትእዛዛዊ)፡ ድቃስ (ስም)።

ኣብ ዝቕጽል፡ “ብዙሓት እናረኣዩኻ ብላዕ፡ ሓደ እናረኣየካ ኣይትብላዕ” እትብል ብሂል ክትቀርብ እያ።

ኣርኣያ ካሳ
30 ታሕሳስ 2014

Advertisements

One thought on “ምስ ህዝብኻ መዓት ዳርጋ ገዓት

  1. dear Araya,
    I found your analysis between the above words of the same root but gramatically different, logically based. You are doing a good job, contributing in correcting our language. Go on !!!
    my best greetings,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s