ኣደማምጻ 2

ኣደማምጻ 2
ኣብ ዝሓለፈ እታው (08 መጋቢት 2014) ኣደማምጻ ናይ ሓደ ቃል ልግብጋብ ናይ ዘቘምዎ ፊድላት መጸውዒ-ስም ዘይምዃኑን ኣናብባ ገና ዳህሳስ ዘድልዮ ዕማም ምዃኑን ተዳህሲሱ። ሕጂ ከኣ፡ ኣብ ሓዳስ ኤርትራ ኣብ ዝካየድ ዘተ ንኣደማምጻ ዝምልከት ዝቐረብ ርእይቶ እንሆ። ቅድሚኡ ግን፤

መእተዊ፡ ሓዳስ ኤርትራ፡ ብተበግሶን ኣላይነትን ኣማረ ወልደስላሴ፡ ትግርኛ ኣብ ምምዕባልን ቅጥዒ ኣብ ምትሓዝን እተትኩር “ዓምዲ ላሳናታን ተዛረብቶምን ግዝያዊት ዓምዲ”፡ ኣብ’ዚብል ርእሰ-ዓምዲ ካብ 2012 ጀሚራ ተአንግድ ኣላ። ቅድምኡውን ብፍንዉ ካብ 2010 ጀሚሩ ኣማረ ወልደስላሴ ተመሳሳሊ ዛዕባ ኬቐርብ ጸኒሑ እዩ።
እዛ እትስዕብ፡ ብ 9 መስከረም 2013 ናብ ሓዳስ ኤርትራ “ዓምዲ ልሳናታን ተዛረብቶምን” ካብ ዝተላእኸት ጽሑፍ፡ ኣብ ንኡስ ኣርእስቲ “ኣደማምጻ”፡ ሰፊራ ዝነበረት እያ፣ ቀንድ ቍምነገራ ኣብ ኣጸሓሕፋን ኣደማምጻን “ዝ/ክ ዚ/ኪ ዜ/ኬ” ተተኵር። መብዛሕቱ ትሕዝቶኣ ንኣብታ ዓምዲ ቐሪቦም ንዝነበሩ ዝጠቕስ እኳ እንተዀነ፡ ድሕረባይታ ዘይምፍላጥ ንዕላማ መልእኽቲ ኣይዕንቅፎን። ኣብ ጋራዲ-ሓጹር ([]) ሰፊሩ ዘሎን ብቐይሕ ዝተኣረመን ኣብ’ዚ እታው ዝተውሰኹ እዮም። –ኣርኣያ ካሳ።
ሰናይ ንባብ።
ኣደማምጻ፤ ሕመረት ክሳብ ሕጂ ዝተላዕላ ዛዕባታታትን “ክትዓት”ን [ኣብ ሓዳስ ኤርትራ] ኣብ ኣደማምጻ ዘተኮረ (ሓዳስ ኤርትራ፡ 2012)፡ እቲ መራኸቢ-ባይታ ከኣ ጽሑፋዊ እዩ። ጽሑፋዊ ኣቀራርብ፡ ዘየካትዕ ብዓይኒ ዚደህሰስ፡ ንኹሉ ሰብ ሕደ እዩ። ኣደማምጻ፡ ከም’ቲ ኣቐዲሙ እተጠቕሰ፡ ካብ-ሰብ ናብ-ሰብ ከምኡውን ብላህጃ ኪፈላለ ዚኽእል ባዕላዊ’ዩ። ንባዕላዊ መጐት ከተቕርበሉ ዝከኣል እኳ እንተ-ኾነ ኣእማኒ ከይኸውን ይኽል [ጽሓፍቲ ቅኑዕ ብብዝብልዎ ይጽሓፉ፡ ሰዓብቶም የጥርዩ]።
እቲ ጸገም ኣብ ምስማዕ እቶም ዝቐረቡ ጽምድታት (ኢዩ/እዩ፡ ዚ/ዜ፡ ኪ/ኬ) ኣይኮነን። ኣብ ምሉእ-ሓሳብ ኣትዮም፡ ዓይንኻ ዓሚትካ፡ ሰብ ኪነብቦምን (ክይነብቦም) ወይ ኬድምጾምን (ክየድምጾም) እንከሎ ኣብ ምስማዕ ዝኾነ ዚጭበጥ ፍልልይ ኣይረክብን። ምኽኒያቱ ርቀት ድምጺ እቶም ጽምዲ ኣብ ምስማዕ [በ]ብተፈጥሮ እዝኒ ምንጻር ስለ ዜጸግም።
ንኣብነት፡ “በዓል ኣብርሃም መጺኦም፡ ኣብ ንግደት ብዓል ቅዱስ ሚካኤል ተሳቲፎም” ኢሉ ሓደ ሰብ ኪዛረብ እንከሎ ካብ ትግባረ-ትሕዝቶ ዘረባ ዝኾነ ትግርኛ ዝርድኦ ሰማዒ ጸገም ኣየጓንፎን። ምኽንያቱ ካብ ርቀት ምድማጽ “በዓል”ን “ብዓል”ን ዝነቐለ፡ ዝርግሐ-ድምጺ ዚመሚን ዚርእይን መሳርሒ (ስፕክትሮሚተር) ጌርካ እምበር፡ ብተፍጥሮኣዊ እዝኒ ንምፍላዮም ኣጸገምቲ ስለ ዝኾኑ። በንጻሩ፡ በዓል (ክብረ-ዕለት) ካብ ብዓል (እኒ) ዚፈሊ ሰማዒ፡ ናይ ተዛራቢ ጽሑፍ እንተ ነቢቡ ወይ ተዛራቢ ክምድር እንከሎ እናሰምዐ ጽሑፍ እንተ ተኸታቲሉ ግን እቲ ስሕተት ብቐሊሉ ክርኣዮ ይኽእል። ከምኡ’ውን እቶም ክሳብ ሕጂ ኣብ’ዛ ዓምዲ ዝተዳህሰሱን ኣካታዕቲ ዝመስሉን፡ “ኢዩ/እዩ፡ ዝ/ዚ/ዜ፡ ክ/ኪ/ኬ፡ …” ኣብ ንቡር ምዝርራብን ኣብ ንቡር መደረን ኪስምዑ እንከለዉ ክትፈልዮም ዳርጋ ኣይካእልን። እቲ ፍልልይን ጸገምን ዚኽሰት ግን ኣብ ምንባብን ትሕዝቶ-ጽሑፍ ብሰውስው ኣብ ምትንታንን እዩ። ኣዲ ገብረ (2013) ኣብ ምድማጽ ስለ ዜጽግም፡ ስለ ዝሓናዅል ኢላካ ይተኣለ ምባል ጉጉይ ምዃኑ ዘተንብሆ ቅቡል እዩ። ምኽኒያቱ ንሓደ ብርቱዕ ንካልእ ከኣ ቀሊል ኪኸውን ስለ ዝኽእል፡ እቲ ርእይቶ መጐታዊ ኣይኮነን። የግዳስ ብልምዲ ዝተኣታተዉ ካብ ኣደማምጻ ዝተበገሰ ዘይቅኑዕ ኣጽሓሕፋ ዚጸሓፉ ‘ንዓወሽ’ እንተ [ብ]ኢልካዮም ዝሕንግዱ ኣለዉ፡ ከይስዕርሩን ቅጥዒ ኪሕዙን ዓቃል ጻዕሪን ተጻዋርነትን ይሓትት።

ስርሓት ኣ.ሓ.ማ. [ኣ.ማ.ሓ] (1956ግ) ምስ ዝርአ፡ ተጠቃሚ “ዝ/ክ ዚ/ኪ ዜ/ኬ” እኳ እንተ-ኾነ ከም መምርሒ ንሳልሳይ-ኣካል ዜገልግሉ ኢሉ ግን ኣይጠቕሶምን። እቶም “ዚ/ኪ ዜ/ኬ” ከም ኣርእስቲ ዝተላዕሉ ዘይኮነስ ውጽኢት ሰዋስዋዊ ትንተናን (ብኣበሃህላ ደራሲ – ምፍላይ) ባህሪ ኣደማምጻን ዝፈጠሮም ምዃኖም ካብ’ቶም ዝቐረቡ ኣብነታት ኪእመት ይከኣል። “ዝ/ክ” ኣብ’ቲ መጽሓፍ ከም ኣርእሲቲ ዝተጠቕሱስ ኣዝይዮም ድሒሮም (ገጽ 107) እዮም፣ ኣብዚ’ውን ፊደላት “ይ፡ኣ፡እ” ምስ ዝኽተለዎም ዝኽሰት ምውሓጥ/ምልዋጥ ፊድላት ካብ ትዕዝብታት ባህሪ ኣደማምጻ ንምድማቕን ኣተኩሮ ንምስሓንብን ኪኸውን ይኽእል። እስከ ኣብ’ቲ መጽሓፍ ንመረድኢ ተባሂለን ካብ ዝቐረባ ኣብነታት ትንተና ንሓንቲ “ዝ/ዚ” ዘለዋ ይርአ፤
“ኣጋ ምሸት፡ ኣብ ውሽጢ ገዛና፡ ኣብ መንጎ ክልተ ዓንዲ ዚርአ፡ ብመስኮት ዚኣቱ ጩራ-ፀሓይ ክንደይ ይጽብቕ!” (ገጽ 74)። እቲ ትንታነ ከኣ ብከም’ዚ ዚስዕብ ቀሪቡ፤
“ … ዚርአ፤ ሀ) ዝ፤ – ቀጻሊ ክንድስም (‘ይ’ ስለዝወሓጠ ‘ዚ’ ኮይኑ)። ለ) ይርአ፤ – ተቐባሊ ኣንቀጽ (እቱ ‘ይ’ ብ ‘ዝ’ ተዋሒጡ ነቢሩ)። … ዚኣቱ፤ – ሀ) ‘ዝ’ – ቀጻሊ ክንድስም (‘ይ’ ውሒጡ)። ለ) ይኣቱ፤ ኣጓጉል ኣንቀጽ (‘ይ’ ብ ‘ዝ’ ተዋሒጡ)። …” (ገጽ 74)።

ብመንጽር እዚ ኣብ ላዕሊ ዝቐረበ፡ ተዛማዲት ዝኾነት ሓንቲ ካብ እተን ብሰረብ እስቲፋኖስ (2013ለ) ብጽምዲ ዝቐረባ ኣብነታት (ዝተደጋገመ ግስታት ብምትራፍ) እስከ ትዳህሰስ፤
“2. ሀ. ዚሕጸብ፡ … ክዳውንቲ ቈልዑ ዛሕ ኢሉ ምስ ጸንሓኒ እዛ ልበይ ምልቝ’ያ ዝበለት።
ለ. ዝሕጸብ፡ … ክዳውንቲ ቈልዑ ዛሕ ኢሉ ምስ ጸንሓኒ እዛ ልበይ ምልቝ’ያ ዝበለት።” (1ይ ዓምዲ፡ 4ይ ሕ.ጽ.)።

ዘቕለበ እንተ-ዘይኮይኑ፡ ብወዝባዊ ኣናብባ፡ መልእኽቲ እዘን ክልተ ምሉእ-ሓሳባት ሕደ እዩ፣ ኣብ ምስማዕ እውን ከምኡ። ኣየደናግራን። ኣብ ትንተና፡ ናይ እዘን ዝተጠቕሳ ክልተ ምሉእ-ሓሳባት ሱር-ግሲ “ሓጸበ” እዩ፣ “ይሕጸብ” ናይ “ሓጸበ” ህልው፡ 3ይ-ኣካል ንጽል ኮይኑ “ዝ” ከኣ 3ይ-ኣካል ንጽል ክንዲ-ስም (ኣብ ክንዲ “ክዳውንቲ”) ቅደመ-ጥብቆ እዩ።

ብመጐት ኣ.ማ.ሓ.፡ ኣብ 2. ሀ ዘሎ “ዚ” ን”ዝ”ን ን”ይ”ን ሓቝፉ ነይሩ ብምባል ኣብ ምትንታን ኪርአ ይከኣል። ኣብ 2ለ ”ይ” ብመኸመይ ከም እተዋሕጠ፡ ኣብ ትንተናኸ ብኸመይ ከም ዚገሃድ ኪቐርበሉ ዝኽእል መጐት ኣሎዶ፧ እንተ-ዘይብሉ፡ ኣብ ክንዲ ብዘይመጐት “ይ” ተወሒጡ ዚተርፍን ኣብ ረባሕታ ስለ ዘሎን “ዝ” ንምዕቃብ “ዝይሕጸብ …” ተባሂሉ እንተ-ዚጽሓፍ፣ ኣብ ምንባብ’ውን ምስ’ቲ “ዝተጻሕፈ ይደምጽ፡ ዝተደምጸ ይጸሓፍ” ዚብል መምርሒ ቃል-ንቓሉ መጐታዊ ኣይምኾነንዶ፧
መጐት ዘይኽተል እንተ-ኾይኑ፡ ዘይኽተለሉ ምኽኒትከ ይህሎዶ፧
ንመምሃሪ ዚቐርብ ጽሑፍ ብኹሉ መዳይ ልዑል ጥንቃቐ የድልዮ። ዚወጽእ መምርሒ ፍጹምነት ኪህልዎ ኣይክእልን። ኣብ ትንተና መጐት ዝኸተሉ፡ መጐት ዘይክተሉን፡ ልምዳውያን ኢላካ ክፍለዩ ይከኣል። መጐት ዚኸተሉ – ሓደ ሕጊ-ሰዋስው ወጺኡ በቲ ዝወጸ መምርሒ ዚቐይዱ፣ መጐት ዘይኽተሉ – ነቶም መጐት ዚኸተሉ ዚመስሉ እንተ-ኾነ በቲ ሕጊ ክትቅይዶም ምስ እትፍትን ዝጕዕጸጹ፣ ልምዳውያን – በቲ መጐት ክቕየዱ እና ኸኣሉ፡ ብልማድ ካልእ መልክዕን ባህሪን ሒዞም ተቐየድ እንተ-በልካ ሕርኽርኽ ዝብሉ እዮም።

ኣብ ዝቕጽል እታው፡ ኣ.ማ.ሓ. “ኣናብባ” ኣብ ዝብል ኣርእስቲ ዘቕረቦ ርእይቶ ጽማቕ ኪቐርብ እዩ።
መወከሲ-ጽሑፍ
ሓዳስ ኤርትራ። (2012ሀ፡ ነሓሰ 8)። ልሳናትን ተዛረብቶምን። ሓዳስ ኤርትራ፡ ገጽ 8።
ሰረበ እስቲፋኖስ (2013ለ፡ ለካቲት 6)። ጽልዋ ‘የ’ን ‘ይ’ን ብመንጽር ‘አ’ን ‘እ’ን። ሓዳስ ኤርትራ፡ ገጽ 8።
ኣ.ማ.ሓ. (፲፱፻፶፮ [1956ግ]) ሰውስው – ትግርኛ። ፩ይ መጽሓፍ፡ ናይ ቃላት ሰዋስው ክሳብ ስሩዕ ረባሕታ። ኣስመራ፤ ናይ ሕተም ትምህርቲ “ፍራንቸስካና” ኣሥመራ።
ኣዲ ገብረ (2013 ነሓሰ 7)። ሳድስ’ ን ’ሳልስ’ ን ቀዳማይ ክፋል። ሓዳስ ኤርትራ፡ገጽ 8።

ኣርኣያ ካሳ
23 መጋቢት 2014

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s