ፊደላት-ግእዝ

ኣብ ዝሓለፈ (19 ጥሪ 2014) ከም መበገሲ ትርጉም ኣድለይቲ ቃላት ተጠቒሱ፣ ቃላት ኣኻኺብካ ሓሳባትካ ስለ እትገልጽ ሓባራዊ ርድኢት ትርጕሞም ንንጻረ መልእኽቲ ወሳኒ እዩ። ፊደላት ኣኻኺብካ ከኣ ቃላት ስለ እተቝውም ንሕጂ ብዛዕባ ፊደላት-ግእዝ እንሆ።

ኣብ ትግርኛ ዜግልግሉ ፊደላት-ግእዝ፡ እቶም ብልማድ ካብ “ሀ” ክሳብ “ፐ” እናተባህሉ ዝጥቀሱ፡ ብዝሖም ብወግዒ ዳርጋ ፍሉጥ ኣይኰነን፣ ከምኡ’ውን ይነከዩ/ይተዓቀቡ ዝብል ኣርእስቲ ኣዛራቢ ካብ ዝኸውን ብዙሕ እዋን ጌሩ ኣሎ። ፊደላት ትግርኛ እዚኦም እዮም ዝብል ውጹእ ሓበሬታ ዚህብ ብዓል-ስልጣን ክሳዕ ሕጂ ዳርጋ ኣይተረኽበን።  ኣ.ማ.ሓ (1956ግ) ኣብ ትግርኛ ዘገልግሉ ፊደላት ኢሉ ን’ዞም ዚስዕቡ 36 (ብዘይካ እቶም ኣብ ሓጹር ሰፊሮም ዘለዉ) ይጠቅስ፤
ሀ ለ ሐ መ ረ ሰ ሸ ቀ (ቐ) በ ተ ቸ ነ ኘ አ ከ (ኸ) ወ ዐ ዘ ዠ የ ደ ጀ ገ ጠ ጨ ጰ ጸ ፈ ፐ (ቨ) ቈ (ቘ) ኰ (ዀ) ጐ
ከምኡ’ውን “ቐ” ወይ “ኸ” ኣብ ፍሉይ ኵነት ኣደማምጻ “ቀ/ከ” ዝኸሰቱ እምበር ርእሶም ዝኸኣሉ ፊደላት ኣኰኑን ይብል። ካብ’ዚ መጐት ተበጊስካ ከኣ ን”ቘ”ን “ዀ”ን ተመሳሳሊ መደምድምታ ኪወሃበሎም ይከኣል። ብሓፈሽኡ እቶም ኣብ ላዕሊ፡ ኣብ ሓጹር፡ እተመልከቱ ፊደላት ተወሲኾም ቍጽሪ ፊደላት ናብ 40 ይድይብ፣ እቶም ተሰሚሩሎም ዘለዉ 3 ተደግምቲ-ድሚጺ ዘለዎም ፊደላትን (ሠ፡ ኀ፡ ፀ) ሓደ ፊደል (ኈ) ኣብ ትግርኛ ዘየገልግልን ጐዲሎም ከኣ ናብ 36 ይወርድ። ከምኡ’ውን እቶም ርእሶም ዝኸኣሉ ፊደላት ኣኰኑን ዝተባህሉ (ቐ፡ ቘ፡ ኸ፡ ዀ) ጐዲሎም እቲ ቍጽሪ ናብ 33 ይወርድ።

ፊደላት ኪዕቀቡ ወይ ኪንከዩ ዝኽእሉ ኣብ ኣገልግሎት ምስ ዝውዕሉ ወይ ካብ ኣገልግሎት ምስ ዝቦኽሩ እዩ። ናይ ዝዀነ ወገን ተጣበቕቲ ዝኰኑ ሰባት ዘለዎም ግዴታ፡ በቲ ዝጣበቕሉ ወገን፡ ኣእማኒ ጽሑፋት ምብርካትን ሰዓብቲ ምፍራይን እዩ። ምቅይያር ፊደላት ሓድሽ ተርእዮ ኣይኰነን። በብግዜኡ ምቅይያር ፊደላት ከም ዝነበረ ዜረድእ ተዘዋዋሪ ሓበሬታ ኣሎ። እዘን ሕደ ድምጺ ዘለወን ፊደላት ኣቐዲሙ ፍሉይ ድምጺ ከም ዝነበረን ኣ.ማ.ሓ. (1956ግ) ብከም’ዚ ይሕብር፤ ሠ/ሰ ሓዲኡ ከም ሸ፡ ኀ ከም ኸ፡ ጸ/ፀ ከኣ ሓዲኡ ከም ጨ ዝነበረ’ዩ ይብል። ከምኡ’ውን እቶም ኣብ እዚ ግዜ ዘርከቡ ዝተፈላለይ ቅርጺ ግን ሕደ ድምጺ ዘለዎም ፊደላት፡ “ሀ/ኀ፡ ሰ/ሠ፡ ጸ/ፀ”፡ ብኸመይን ኣብ ኣየናይ እዋንን ዛጊት እኳ እንተ ዘይተገልጸ፡ ኣብ እዋን ብረታዊ ቃልሲ ኤርትራ (ኣብ ሜዳ)፡ ብሓዲኦም ጥራይ (ሀ፡ ሰ፡ ጸ) ምጽሓፍ ተጀሚሩስ ልሙድ ኰይኑ ኣሎ።

ኣብ ትግርኛ፡ ሕደ ድምጺ ዘለዎም ሆህያት የለውን። ነፍሲ ወከፍ ሆህየ ናይ ሓደ ፊደል፡ ካብ ግእዝ-ፊደል ክሳብ ሳብዕ-ፊደል፡ ንዝተፈልየ ድምጺ ይውክል፣ ጐራዳት (ቈ/ቘ፡ ኰ/ዀ፡ ጐ) ካእብን ሳብዕን የብሎምን። ኣብ ግእዝን ካልኦት ፊደል-ግእዝ ዝጥቀማ ቋንቋታት ዝድገሙ ድምጺታት ኣለዉ (ሀ/ሃ/ሐ/ሓ/ኅ/ኃ አ/ኣ/ዐ/ዓ፡ …)።

መዘክር፤ ኣ.ማ.ሓ ዚብል ምሓጻረ-ቃላት ን ኣባ ማቴዎስ ሓጐስ ከም ዘመልክት ኣብ ዝተፈላለየ ጽሑፋት ይጥቀስ እዩ። ኣብ’ዚ እቲ ምሓጻረ-ቃላት ዝተሓርየሉ ምኽንያት ኣብ’ቲ መጽሓፍ ስም ደራሲ ብምሕጻረ-ቃላት ስለ እተጻሕፈ እዩ።

ኣብ ዝቕጽል ጽሑፍ ብዛዕባ ቃላትን እታው መዝገበ-ቃላትን ኪለዓል እዩ።

ውከሳ-ጽሑፍ

ኣ.ማ.ሓ.። (1956ግ)። ሰዋስው-ትግርኛ። ፩ይ መጽሓፍ፡ ናይ ቃላት ሰዋስው ክሳብ ስሩዕ ረባሕታ። ኣሥመራ፡ ናይ ማሕተም ትምህርቲ  “ፍራንቸስካና”።

ኣርኣያ ካሳ
ሕዳር ለካቲት 2014

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s